Toplist

Top 10 Bài văn phân tích tác phẩm “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân hay nhất

Nguyễn Tuân (1910 – 1987) là một nhà văn lớn, một nghệ sỹ suốt đời đi tìm nét đẹp. Ông có vị trí to lớn và vai trò không nhỏ so với nền văn học Việt Nam. Văn chương của ông mang phong thái độc đáo và khác biệt, là việc phối hợp của những cung bậc tình cảm, cảm xúc mãnh liệt với phong thái tuyệt mĩ từ kho từ vựng phong phú và tổ chức câu văn giàu nhạc điệu, giàu tính tạo hình. Tác phẩm “Người lái đò sông Đà” là một áng văn đẹp được làm ra từ tình yêu quốc gia say đắm, thiết tha của một con người muốn sử dụng văn chương để mệnh danh vẻ đẹp kì vĩ, hào hùng, vừa trữ tình thơ mộng của thiên nhiên tự nhiên và nhất là của người lao lực bình dị ở miền Tây Bắc. Mời chúng ta tìm hiểu thêm một số trong những bài văn phân tích tác phẩm mà Toplist đã tổng hợp trong nội dung bài viết sau phía trên để thấy rõ hơn tài hoa của Nguyễn Tuân.

1


Bình An

Bài văn phân tích tác phẩm “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân số 1

Tác phẩm Người lái đò sông Đà là bút ký đầy sáng tạo, tiêu biểu cho phong thái độc đáo và khác biệt của Nguyễn Tuân sau cách mạng tháng tám: Uyên bác, tài hoa, không quản gian lao vất vả để sở hữu được những dòng bút ký, đậm cảm xúc chân thực, sức liên tưởng phong phú mang về cho những người đọc người nghe cảm nhận về một tâm hồn khao khát hòa nhập với nhịp động phát triển của quốc gia của cuộc đời.

Tác phẩm là kết quả của cuộc hành trình ngược miền Tây Bắc mức độ năm 1958-1960 đầy trải nghiệm thâm thúy của tác giả, được in lần đầu trong tập Sông Đà (1960). Sông Đà quanh co, uốn lượn dọc qua những triền núi, dòng nước chảy xiết với độ dốc lớn. Chính Đặc điểm đó đã tạo cho Đà giang một vẻ đẹp kỳ thú, rất hoang sơ và kỳ vĩ. Hình ảnh con sông Đà hung bạo mà trữ tình đã làm tối ưu lên vẻ đẹp tài hoa, nghệ sỹ của ông lái đò ông lái đò trên dòng Đà giang.

Nguyễn Tuân là nhà văn lớn của nền văn học Việt Nam tiến bộ. Ông có những thành tựu to lớn trong cả hai thời kỳ trước và sau năm 1945. Trước 1945, ông có tập “Vang bóng một thời” gồm mười một truyện rất kỳ diệu, có giá trị vô cùng to lớn. Hoà chung với không khí thời đại trong cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ của dân tộc, phong thái Nguyễn Tuân vẫn luôn luôn giữ được nét sáng tạo, riêng không liên quan gì đến nhau.

Ông là nhà văn suốt đời đi tìm nét đẹp, luôn luôn tìm hiểu trái đất ở bình diện văn hoá và thẩm mỹ và làm đẹp. Nguyễn Tuân miêu tả con người trong vẻ đẹp tài hoa nghệ sỹ. Thiên nhiên tự nhiên hiện lên trong văn chương của ông cũng trở thành những công trình xây dựng nghệ thuật và thẩm mỹ kỳ vĩ, độc đáo và khác biệt. Người lái đò sông Đà là đoạn trích được rút ra từ tập tuỳ bút Sông Đà được ông viết năm 1960, trong một chuyến hành trình gian truân nhưng đầy hứng khởi về miền Tây Bắc hiểm trở.

Chuyến du ngoạn vừa lòng cái khát khao “xê dịch” trong phòng văn, trong chuyến hành trình ấy ông đang không quên tìm kiếm “chất vàng” của cảnh sắc thiên nhiên tự nhiên nơi phía trên, rất hiểm trở nguy hiểm nhưng cũng mang vẻ đẹp hùng vĩ thơ mộng say đắm lòng người. Vẻ đẹp của con người nơi phía trên được ông ví như “chất vàng mười đã qua thử lửa” họ là người dân lao lực có trí tuệ, có lòng gan dạ và sức mạnh kìm hãm thiên nhiên tự nhiên.

Hai hình tượng bao trùm, xuyên suốt tác phẩm là hình tượng con sông Đà và hình tượng người lái đò trên dòng sông quanh năm dữ tợn thử thách với con người. Với ngòi bút tài hoa của tớ ông đã tạo thành hình tượng Đà giang mang hai sắc thái, hai bình diện tương phản vừa hùng vĩ, hung bạo những cũng cũng không kém phần trữ tình, thơ mộng.

Nguyễn Tuân dẫn dụ người đọc cuốn theo cảm xúc vừa sợ hãi tột cùng vừa như đam mê, yêu thích. Bằng sức tưởng tượng phong phú của tớ, lối hành văn nhạy bén độc đáo và khác biệt của tớ con sông Đà hung bạo hiện lên trong trái tim người đọc với niềm đam mê hãi hùng và yêu thích vô cùng. Cái hung bạo được nhà văn miêu tả mở đầu bằng cảnh “đá bờ sông dựng vách thành”, nghệ thuật và thẩm mỹ ẩn dụ những khối đá bờ sông được Nguyễn Tuân ví như những thành trì kiên cố, vũng chãi và đầy rẫy sự nguy hiểm, bí hiểm, mối đe dọa trực chờ.

Nhà văn miêu tả, mặt sông lúc ấy “đúng ngọ” mới xuất hiện trời, có vách đá “chẹt lòng sông như một chiếc yết hầu”, có quãng tưởng như con hươu, con nai nhảy từ bờ này qua bờ kia. Những liên tưởng tưởng như bâng quơ, ngẫu nhiên nhưng lại chứa đựng đầy dụng ý nghệ thuật và thẩm mỹ của tác giả. Chỗ sông phải đến tới giữa trưa, lúc mặt trời lên tối đa mới có tia nắng chiếu vào, động từ mạnh “chẹt” rất biểu cảm xen lẫn với nghệ thuật và thẩm mỹ so sánh “như một chiếc yết hầu”, hai phía bờ con hươu con nai thậm chí nhảy qua được.

Những hình ảnh độc đáo và khác biệt được tác giả khôn khéo lồng vào, đã tạo cho những người đọc được độ cao của vách đá, độ hẹp của lòng sông. Ngồi trong khoang thuyền đi qua khúc sông ấy “ngày hè cũng thấy lạnh”, tác giả miêu tả trải qua cảm xúc, ngày hè oi bức oi bức nhưng lúc qua phía trên, chính cái khung cảnh choáng ngợp, kỳ vĩ, chật hẹp đã làm cho ta cảm thấy sợ hãi và nhỏ bé xíu giữa giữa thiên nhiên tự nhiên.

Cảnh hung bạo của sông Đà còn được thể hiện ở mặt ghềnh Hát Loóng. Hàng nghìn cây số “nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió”. Một loạt thanh sắc xuất hiện tạo cho ta cảm xúc sóng gió ngày càng mạnh mẽ và tự tin và cao dần. Nghệ thuật và thẩm mỹ điệp từ, điệp cấu trúc nối tiếp nhau, động từ mạnh “xô” được lặp lại nhiều lần. Sức mạnh của thiên nhiên tự nhiên rất khủng khiếp, rất lạnh lùng, nó “gùn ghè”, hầm hè như một con thú hoang hung dữ, lì lợm, sẵn sàng thử thách với con người nơi phía trên. Những cái “hút nước” khổng lồ trên quãng sông Tà Mường Vát.

Xoáy nước “như những cái giếng bê-tông” được thả xuống làm móng cầu, nước ở phía trên “thở và kêu như một chiếc cống bị sặc”. Nghệ thuật và thẩm mỹ nhân hoá phối hợp so sánh của Nguyễn Tuân làm tạo cho câu văn trở nên sinh động, thú vị hơn khi nào hết. Khúc sông này nguy hiểm đến mức không một con thuyền nào dám tiến lại gần, nếu không sẽ bị hút vào trong, bị dìm xuống lòng sông và biến mất một cách đáng sợ.

Hình tượng hung bạo, dữ dội của con sông được tác giả khắc hoạ rõ ràng nhất đó là ở khúc thác sông Đà. Tác giả miêu tả con sông bằng những hình ảnh hết sức biểu cảm, bằng những tiếng động dữ dội nhiều sắc thái, còn xa lắm mới tới thác mà đã nghe thấy tiếng “réo gần mãi lên, réo to mãi lên”, tiếng nước nghe như “oán trách”, như “van xin”, như là “khiêu khích”, nó rống lên từng hồi ghê rợn như tiếng của “một ngàn con trâu mộng” gầm thét, vật lộn trong lúc rừng cháy, ngọn lửa đỏ rực bốc lên ngùn ngụt.

Những hòn đá sông Đà nhiều vô kể, toàn bộ chúng hợp lại thành cả một “chân trời đá” rộng lớn. Mỗi hòn đá mang một vóc dáng không giống nhau, nhưng hòn hòn nấy mặt trông cũng rất “ngỗ nghịch”, “nhăn nhúm”, “méo mó”, ở phía trên tác giả sử dụng nhiều tính từ chỉ con người để miêu tả qua đó người đọc cảm nhận được sự dữ tợn, sự bất cần, bướng bỉnh của hòn đá, chúng như những vật thể sống và là đứa con của mẹ thiên nhiên tự nhiên tạo ra. Sông Đà dường như đã giao trọng trách cho từng hòn đá để bày ra “thạch trận” tuyên chiến, thử thách với con người.

Vòng thứ nhất “thạch trận” có năm cửa trận, có “bốn cửa tử”, “một lối thoát hiểm” nằm lập lờ nơi tả ngạn con sông. Vòng thứ hai, thác sông Đà đã thể hiện vẻ gian manh cái sự háo thắng của nó, lần này còn có bày ra nhiều cửa tử hơn để đánh lạc hướng con thuyền đi vào chỗ chết, một lối thoát hiểm được sắp xếp lệch về phía hữa ngạn. Vòng thứ ba, vòng quyết định thắng thua ở đầu cuối, thác sông Đà bày ít cửa hơn nhưng trái phải đều là “luồng chết”, cửa sống duy nhất lại nằm ngay giữa bọn đá hậu vệ đang canh gác.

Qua phong thái miêu tả độc đáo và khác biệt, sinh động, giàu tưởng tượng của Nguyễn Tuân con sông Đà hiện lên thật hung bão, dữ tợn, nó như một “loài thuỷ quái khổng lồ” tâm địa vừa gian ác, vừa nguy hiểm, là quân thù số một của con người trong trận chiến không cân sức.

Tuy nhiên cũng có những lúc con sông Đà trở về với vẻ êm ả dịu dàng, trữ tình thơ mộng của nó. Vẻ đẹp Đà giang được miêu tả qua nhiều điểm nhìn, nhiều góc cạnh, không khí và thời hạn không giống nhau. Từ trên cao nhìn xuống, con sông Đà uốn lượn, mềm mịn như áng tóc của người phụ nữ Tây Bắc kiều diễm, xinh đẹp. Dòng sông Đà được nhà văn bằng những hình ảnh rất biểu cảm, gây tuyệt hảo thâm thúy, “tuôn dài như một áng tóc trữ tình, đầu tóc chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban, hoa gạo tháng hai và cuồn cuộn khói núi Mèo đốt nương xuân”.

Màu nước sông Đà biến hóa theo từng mùa không giống nhau, mỗi mùa mang một vẻ đẹp độc đáo và khác biệt, riêng không liên quan gì đến nhau: Ngày xuân dòng sông “xanh ngọc bích”, ngày thu “lừ lừ chín đỏ”. Con sông như người thiếu nữ xinh đẹp, mơ mộng đang tuổi xuân thì tràn trề niềm tự tôn nên tính cách đôi phần khó hiểu, thay đổi thất thường.

Sông Đà êm ả dịu dàng “như một cố nhân”, cảnh sắc bên bờ thật êm đềm xinh đẹp. Sau chuyến hành trình dài ngày, ông nhìn ngắm sông Đà thật sexy nóng bỏng, thơ mộng như “màu nắng tháng ba Đường thi”, bờ sông đầy những chuồn chuồn bươm bướm. Người cố nhân ấy giờ phía trên yên ả lạ thường như đang lặng nghe tiếng động của thời hạn, thưởng thức cảnh sắc hai phía bờ sông. Bờ sông Đà hoang sơ như nhuộm màu cổ tích vừa trù phú tràn trề nhựa sống của phù sa bồi đắp. Những nương ngô “nhú lên mấy lá ngô non đầu mùa”, ngọn cỏ “đang ra những nõn búp”, xa xa là vài con hươu nhai cỏ. Sông Đà lúc này như bờ tiền sử mang bên mình những nỗi niềm cổ tích xa xưa, hoài niệm.

Dòng sông Đà được tác giả khắc hoạ rất rõ ràng bằng nhiều vận dụng nghệ thuật và thẩm mỹ độc đáo và khác biệt: So sánh, ẩn dụ, nhân hoá, động từ mạnh…, cùng kinh nghiệm liên tưởng, sáng tạo mới mẻ, ông đã viết lên những câu văn thật giàu nhịp điệu, sống động. Dưới ngòi bút tài hoa của người nghệ sỹ, Đà giang không được xem là một con sông vô tri mà nó là một sinh thể có suy nghĩ, có tâm hồn.

Trong tác phẩm của Nguyễn Tuân làm sao thậm chí thiếu đi bóng dáng con người. Thiên nhiên tự nhiên càng rộng lớn, hùng vĩ, dữ dội bao nhiêu thì càng làm tối ưu lên vẻ đẹp trí tuệ tài hoa của con người lao lực. Trong bài văn, tác giả đã sáng tạo ra hình tượng “ông lái đò” phía trên là hình ảnh biểu trưng cho những người lao lực chịu khó chăm chỉ nhưng cũng không kém phần mạnh mẽ và tự tin, cam đảm lúc sẵn sàng đối đầu với thiên nhiên tự nhiên hung tợn trong một trận chiến không cân sức. Con sông Đà bỗng chốc trở thành quân thù số một, người lái đò thật nhỏ bé xíu giữa thiên nhiên tự nhiên. Tuy nhiên họ vẫn thể hiện được sự mưu trí,tài hoa nghệ sỹ của tớ.

Phẩm chất gan góc, tài hoa, trí tuệ của người lái đò được thể hiện qua cảnh vượt thác sông Đà. Tại phía trên, con sông mưu mô, xảo quyệt bày ra một “thạch trận” với ba vòng thách đấu như muốn tiêu diệt những con thuyền đi qua. Những người nhân vật vẫn không chút sợ hãi, vẫn rất tỉnh bơ bằng trí tuệ của tớ ông lái đò đã lần lượt đoạt được từng cửa ải. Vòng thứ nhất, với năm cửa trận, bốn cửa từ, chỉ có một lối thoát hiểm duy nhất nằm lập lờ bên bờ tả ngạn. Thuyền vừa tới, “phối phù hợp với đá, nước reo hò làm thanh viện cho đá” những hòn đá ngỗ nghịch, bệ vệ.

Có hòn đá nhìn nghiêng thì như “hất hàm” đòi cái thuyền phải “xưng tên tuổi trước lúc giao chiến”, có hòn thì như thử thách ông đò “có xuất sắc thì tiến vào phía trên”. Ông đò không chút nao núng tay vẫn “giữ lấy mái chèo cho không bị hất lên”. Mặt nước hò reo vang dội, ùa vào như bẻ gãy cán thuyền, sóng nước như “quân liều mạng” lao vào “đá trái thúc gối vào bụng và hông thuyền”. Nước bám lấy như “đô vật” muốn vật ngửa người lái đò ra.

Sóng nước đánh đến món đòn “hiểm độc nhất”, luồng nước ấy bóp chặt lấy hạ bộ ông đò. Ông đò đã trở nên thương “mặt méo bệch đi” nhưng vẫn không hề đầu hàng trước quân thù, ông “cố nén vết thương, hai chân vẫn kẹp chặt buồng lái”, tiếng lãnh đạo của ông vẫn vang lên ngắn gọn, tỉnh táo. Vậy là phá xong cái “trùng vi thạch trận thứ nhất”.

Không cần nghỉ tay, nghỉ thị lực một phút giây nào phải phá luôn luôn vòng vây thứ hai, lần này ông đò đã đổi giải pháp. Ông đò đã nắm chắc “binh phát của thần sông Đà”, “thuộc quy luật phục kích của lũ đá nơi ải nước hiểm trở này”. Con sông Đà đã lộc rõ sự gian trá, gian ác của tớ lúc lần này nó bày ra nhiều cửa tử hơn, lối thoát hiểm nằm lệch sang một phía hữu ngạn con sông.

Tác giả sử dụng nghệ thuật và thẩm mỹ so sánh cưỡi lên con sông Đà phải “cưỡi đến cùng như là cưỡi hổ”. Nắm được cái bờm sóng đúng luồng rồi, không phút nao núng, ông đò “ghì cặt cương lái”, bám chặt lấy luồng nước cố sức phóng nhanh vào phía lối thoát hiểm, “lái miết một đường chéo cánh về phía cửa ấy”, bỏ lại sau sườn lưng những cửa tử và những hòn đá vẫn “liên tục khiêu khích”.

Trùng vây thạch trận cuối rồi, lần này ít cửa ải hơn, “phía bên phải phía bên trái đều là luồng chết”, luồng sinh nằm ngay giữa bọn đá hậu vệ của con thác. Con sông Đà dường như chưa từ bỏ tham vọng của nó, sự hiếu thắng, nó muốn nuốt trọn con thuyền trong lần giao chiến quyết định ở đầu cuối này. Nhưng người lái đò bao lần vượt thác ghềnh, ông đã tích luỹ biết bao kinh nghiệm, ông cho thuyền phóng thẳng “cứ thế chọc thủng cửa giữa đó”, thuyền như một mũi tên tre nhọn hoắt, cứ thế lao nhanh “vừa xuyên vừa tự động lái được lượn được”.

Sau cuối bằng sự gan dạ, tài trí, kinh nghiệm của tớ ông đò đã vượt hết dòng thác một cách an toàn và đáng tin cậy, giành thắng lợi trong trận chiến không khoan nhượng với quân thù hung bạo. Nguyễn Tuân xây dựng hình tượng nhân vật người lái đò sông Đà bằng nhiều nghệ thuật và thẩm mỹ kỳ diệu. Tác giả sử dụng từ ngữ của nhiều nghành: Binh pháp, võ thuật, thể thao, âm nhạc…, những phương pháp tu từ so sánh, nhân hoá cùng với nhịp điệu câu văn hài hoà sinh động. Ông đã khắc hoạ thành công hình ảnh người lái đò sông Đà trí tuệ, tài hoa và khả năng, qua đó mệnh danh con người lao lực Tây Bắc mang vẻ đẹp và những phẩm chất cao quý.

Đoạn trích người lái đò Sông Đà của Nguyên Tuân là một bài tuỳ bút có giá trị vô cùng to lớn, tác giả đã thành công trong nghệ thuật và thẩm mỹ xây dựng hình tượng, xác định và ngợi ca vẻ đẹp của thiên nhiên tự nhiên cùng với con người miền Tây bắc xa xôi. Đồng thời cùng lúc thể hiện tình cảm yêu mến, trân trọng, sự gắn bó tha thiết, sâu nặng của Nguyễn Tuân so với quê nhà, quốc gia, con người Việt Nam.

Ảnh minh họa (Nguồn minh họa)
Hình ảnh minh họa (Nguồn minh họa)




2


Bình An

Bài văn phân tích tác phẩm “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân số 2

Nguyễn Tuân sinh vào năm 1910, mất năm 1987 là một nhà nghệ sỹ lớn của dân tộc Việt Nam. Vốn là một người tri thức giàu lòng yêu nước lại am hiểu sâu rộng nền văn hoá dân tộc, ông viết nên những tác phẩm rất mực uyên bác và giàu giá trị. Nếu như trước cách mạng, văn học của Nguyễn Tuân chạm đến lòng người bởi vẻ đẹp tài hoa của những con người “một thời vang bóng” như Huấn Cao thì sau cách mạng, Nguyễn Tuân khiến cho người đọc rung cảm bởi sự tinh xảo và tài năng trong việc vẽ nên những nét xin xắn gân guốc nhưng thân thiện, bình dị với thiên nhiên tự nhiên và đời sống con người. Tuỳ bút “Người lái đò sông Đà” là một thành công tiêu biểu cho phong thái văn học ấy.

Trong tuỳ bút, Sông Đà hiện lên vừa hùng vĩ, kiêu sa, dữ dội lại vừa xinh đẹp, êm ả dịu dàng, thơ mộng. Nguyễn Tuân đã miêu tả dòng sông trên nhiều góc nhìn, nhiều phương diện mà nhìn trên phương diện nào thì cũng thấy thấy đẹp, thấy yêu. Không tĩnh lặng soi bóng hàng tre mỗi trưa hè, cũng không mang nét tư lự trong từng hơi thể lúc màn đêm buông xuống mà sông Đà hiện lên vô cùng sống động, dữ dội và mãnh liệt. Nó như sẽ là “quân thù số một của con người”.

Những con thác lớn dữ dội, những gạn nước từ Vạn Yên về xuôi thật mênh mang. Hai bờ sông dựng đá thành những vách hiểm trở khôn cùng. Nước và sóng xô ck lên nhau như đang thi nhau phô bày toàn bộ vẻ dữ tợn, oai hùng của tớ: “Có vách đá thành chẹt lòng Sông Đà như một chiếc yết hầu. Đứng bên này bờ nhẹ tay ném hòn đá qua bên kia vách. Có quãng con nai con hổ đã từng vọt từ bờ này sang bờ kia”.

Mặt sông lúc nhìn từ trên cao xuống là vô vàn những hút nước như những trụ bê tông. Dòng nước kêu lên thành những tiếng ghê rợn, lúc thì kêu lên như những cái giếng đang bị sặc nước, lúc lại ằng ặc như tiếng dầu sôi”. Toàn bộ dựng lên trước thị lực ta thế hiểm trở và đầy rẫy những thử thách, nguy hiểm mà ai đi qua cũng phải đương đầu. Sông với tư thế hùng dũng và có phần bạo ngược của tớ sẵn sàng nhấn chìm bất kể ai không vững vàng tay lái trước từng con con sông, không làm chủ trên chiến trận đoạt được dòng sông.

Bởi vậy mà nó khiến cho bao con thuyền đi qua phải dè chừng, hoảng sợ, cố tránh né những cạm bẫy mà sông Đà sắp xếp sẵn: “Không thuyền nào dám men gần những cái hút nước ấy, thuyền nào thì cũng chèo nhanh để lướt quãng sông”, biết bao nhiêu bè gỗ đã phải gồng chịu trận trước những hút sâu khổng lồ, biết bao nhiêu con thuyền nghênh ngác phải tan xác dưới lòng sông.

Vốn am hiểu thâm thúy cùng với sự trải nghiệm của tớ Nguyễn Tuân sử dụng những ngôn từ mới lạ, lĩnh hoạt, độc đáo và khác biệt để miêu tả một dòng sông Đà. Sông Đà cũng mang dáng dấp đẹp tươi, êm ả dịu dàng và thơ mộng, uyển chuyển như vẻ đẹp của người thiếu nữ chốn núi rừng Tây Bắc vậy. Sông Đà lúc này thật thơ và mơ mộng, tình yêu như đang tràn với bao cảm xúc nồng nàn khó tả: “Con sông Đà tuôn dài, tuôn dài như một áng tóc trữ tình…cuồn cuộn mù khói núi Mèo đốt nương xuân”.

Vẻ đẹp của dòng sông thật yên bình, khơi gợi sự yêu thương, đưa lòng người đến với những rung cảm trong tâm hồn mình, một sức thú vị tuyệt vời quá đỗi. Đôi lúc, sông Đà cũng đều có những cảm xúc, cũng nhớ, cũng thương như bao người vậy. Vẻ đẹp trữ tình của dòng sông còn được thể hiện giữa thiên nhiên tự nhiên, mây trời tạo thành nét riêng không liên quan gì đến nhau không trộn lẫn, bởi vậy dù bất kể lúc nào nó cũng khiến cho người thưởng thức bị thu hút: “Tôi đã nhìn say sưa làn mây ngày xuân bay trên sông Đà, tôi đã xuyên qua đám mây ngày thu mà nhìn xuống dòng nước sông Đà”.

Không chỉ là vậy, sông Đà còn khiến cho người ta yêu thích bởi sắc nước thay đổi theo mùa: “Ngày xuân dòng xanh ngọc bích, chứ nước Sông Đà không xanh màu xanh canh hến của Sông Gâm, Sông Lô. Ngày thu nước Sông Đà lừ lừ chín đỏ như da mặt một người bầm đi vì rượu bữa, lừ lừ cái red color tức giận ở một người bất mãn tức bực gì mỗi độ thu về”.

Bờ sông Đà cũng thật đẹp, thật ngọt ngào bởi hương vị của hoa, của bướm, của chuồn chuồn, của những bãi ngô non đầu mùa hay những cô giành vàng nõn búp. Đó phía trên những đàn hươu đang thư thả gặm những bãi cỏ non tơ ướt đẫm sương đêm, mọi vật như đang hoà mình trong nét tuyệt diệu của dòng sông, tô điểm nên một vẻ đẹp gọi mời khiến cho lòng người thổn thức: “Con hươu thơ ngộ ngẩng đầu nhung khỏi áng cỏ sương, chăm chăm nhìn tôi lừ lừ trôi trên một mũi đò. Hươu vểnh tai, nhìn tôi không chớp thị lực mà như hỏi tôi bằng cái nói riêng của con vật lành: “Hỡi ông khách Sông Đà, có phải ông cũng vừa nghe thấy một tiếng còi sương?”.

Sông Đà như một ” người cố nhân” lại như một” người nghệ sỹ tài hoa”. Qua cách miêu tả thật độc đáo và khác biệt với những cảm xúc chân thành, sự trân trọng, nâng niu từ những điều bình dị, nhỏ nhặt, Nguyễn Tuân như khắc hoạ nên một bức tranh thủy mặc của sông Đà say đắm lòng người với vẻ tuyệt vời, thân thương.

Cùng với hình tượng sông Đà đậm chất ngầu và cá tính, đến với tác phẩm ta còn cảm nhận được hình ảnh người lái đò tài hoa, nghệ sỹ, điêu luyện trên dòng sông. Người lái đò ấy không phải là một chàng thanh niên trai tráng với thân hình vạm vỡ mà là một ông già đã gần bảy mươi tuổi: “Trên dòng sông Đà ông xuôi, ông ngược hơn một trăm lần rồi, chính tay giữ lái độ sáu chục lần”. Phải chăng những kinh nghiệm qua bao cuộc hành trình suốt mười năm thao tác đã giúp ông trở nên thuần thục, khả năng và kiên trường đến như vậy: “Ông nhớ tỉ mỉ như đóng đanh vào lòng đất toàn bộ những luồng nước của toàn bộ những con thác hiểm trở”.

Người lái đò như một thứ “vàng mười” đã qua thử lửa: Cái đầu bạc quắc thước ấy đặt trên một thân hình cao to và gọn quánh như chất sừng, chất mùn”, con người ông là con người của chốn sông nước hùng vĩ, trên ngực ông là những “củ khoai nâu” in dấu những trận chiến vật vã với con sông Đà dữ dội, với tác giả dường như này là những tấm huy chương cao quý mình chứng cho sức lao lực của con người trong công việc của tớ.

Đứng trước những đợt sóng kinh hoàng, những thạch trận hiểm nguy, ông không hề sợ sệt mà trái lại càng khả năng yêu thích hơn: “Ngoặt khúc sông lượn, thấy sóng bọt đã trắng xoá cả một chân trời đá…Và một mình một thuyền ông đã giao chiến như một vị dũng sĩ đầy tài ba. Trải qua ba thạch trận bằng gan dạ, mưu trí cả mình, người lái đò đã thắng lợi , trở về với cảnh lao lực và cuộc sống thường ngày bình yên: “Thế là hết thác…Sông nước lại thành bình. Đêm ấy nhà đò đốt lửa trong hàng đá, nướng ống cơm trắng lam…” .

Nguyễn Tuân đã mang đến cho nền văn học nước nhà một siêu phẩm vô cùng độc đáo và khác biệt, một phong thái nghệ thuật và thẩm mỹ riêng không liên quan gì đến nhau, uyên bác, tài hoa. Khép lại những trang văn của tùy bút “Người lái đò sông Đà”, em vẫn không nguôi cảm xúc lâng lâng trong tâm hồn mình, có chăng, này là những điều đẹp tươi nhất mà văn học đã mang lại, khơi gợi trong trái tim mình những cảm xúc thẩm mỹ và làm đẹp vô cùng lớn. Thật cảm ơn Nguyễn Tuân, một người nghệ sỹ suốt đời đi tìm nét đẹp để nâng niu những giá trị vững chắc của đời sống lao lực và của dân tộc.

Ảnh minh họa (Nguồn minh họa)
Hình ảnh minh họa (Nguồn minh họa)

3


Bình An

Bài văn phân tích tác phẩm “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân số 3

Nguyễn Tuân được tìm đến là một cây bút tài hoa, uyên bác, cả đời say mê tìm kiếm vẻ đẹp của cuộc sống thường ngày. Ông có sở trường về thể loại tuỳ bút. Một trong những sáng tác tiêu biểu của ông là tuỳ bút “Người lái đò sông Đà”. Tác phẩm dường như đã khắc họa vẻ đẹp nhiều mẫu mã vừa hung bạo vừa trữ tình của con sông Đà và mệnh danh người lái đò giản dị mà kì vĩ trên dòng sông.

Tuỳ bút “Người lái đò sông Đà” đã được in trong tập tuỳ bút “Sông Đà” (1960), và gồm có 15 bài tuỳ bút và một bài thơ ở dạng phác thảo. Tác phẩm được viết trong thời kì xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc. Đó đó là kết quả của chuyến hành trình thực tiễn trong phòng văn đến Tây Bắc trong kháng chiến chống Pháp, nhất là chuyến hành trình thực tiễn năm 1958. Nguyễn Tuân đã đi đến với nhiều vùng đất không giống nhau, sống với bộ đội, người công nhân và đồng bào những dân tộc. Thực tiễn công cuộc xây dựng cuộc sống thường ngày mới ở vùng cao đã mang về cho nhà văn nguồn cảm hứng sáng tạo bất tận.

Mà thậm chí nói ngoài phong cảnh Tây Bắc uy nghiêm, hùng vĩ và tuyệt vời thơ mộng, Nguyễn Tuân còn phát hiện những điểm quý báu trong tâm hồn con người mà ông gọi là “thứ vàng mười đã được thử lửa, là chất vàng mười của tâm hồn Tây Bắc.” Qua tác phẩm kỳ diệu “Người lái đò sông Đà”, Nguyễn Tuân với một tấm lòng tự hào của tớ đã khắc hoạ những nét thơ mộng, hùng vĩ nhưng khắc nghiệt của thiên nhiên tự nhiên quốc gia qua hình ảnh con sông Đà hung bạo nhưng có những lúc lại hết sức trữ tình.

Đồng thời cùng lúc, nhà văn dường như cũng phát hiện và mệnh danh chất nghệ sỹ, sự tài ba trí dũng của con người lao lực mới đó đó là chất vàng mười đã qua thử lửa của quốc gia trong xây dựng chủ nghĩa xã hội trải qua hình ảnh người lái đò sông Đà. Từ này mà nhà văn đã mệnh danh con sông Đà vừa hung dữ nhưng cũng có những lúc trữ tình, núi rừng Tây Bắc vừa hùng vĩ vừa thơ mộng, đồng bào Tây Bắc chịu khó, gan dạ, rất tài tử và cũng rất tài hoa.

Người lái đò dường như đã hiện lên trước hết là một người lao lực từng trải, có nhiều kinh nghiệm đò giang. Không chỉ có thế lại có lòng gan dạ, gan dạ, mưu trí, nhanh nhẹn và cả sự quyết đoán nữa. Nguyễn Tuân thật tài tình lúc đã đưa nhân vật của tớ vào ngay thực trạng quyết liệt mà ở đó, toàn bộ những phẩm chất ấy được thể hiện. Và nếu không phải trả giá bằng chính mạng sống của tớ.

Có lẽ nhà văn gọi phía trên là trận chiến đấu gian lao của người lái đò trên mặt trận sông Đà, trên một quãng thuỷ chiến ở mặt trận sông Đà. Đó còn đó là một cuộc vượt thác đầy nguy hiểm đến tính mệnh, ra mắt nhiều hồi, và cũng rất nhiều lần như một trận đánh mà ở đó dường như đối phương đã hiện ra diện mạo và tâm địa của quân thù số một.

Dường như “Đá ở phía trên ngàn năm vẫn mai phục hết trong dòng sông, hình như mỗi lần có chiếc thuyền nào xuất hiện ở quãng ầm ầm mà quạnh hiu này” thậm chí thấy rằng mỗi lần có chiếc nào nhô vào đường ngoặt sông là ngay lập tức có một số trong những hòn bèn nhổm cả dậy để vồ lấy thuyền”. Mà thậm chí nói Nguyễn Tuân như đã sử dụng rất đắt cho việc sử dụng ngôn từ của tớ bằng phương pháp tả những hòn đá. Ông tả mặt của hòn đá nào dường như cũng trông ngỗ ngược, hòn nào thì cũng nhăn nhúm méo mó hơn cả cái mặt nước chỗ này…”.

Con sông Đà đã giao việc cho từng hòn. Và lúc đi tới phía trên mới thấy rằng phía trên là nó bày thạch trận trên sông. Đám tảng hòn chia làm ba hàng chặn ngang trên sông đòi ăn chết cái thuyền. Và việc một chiếc thuyền đơn độc không thể biết lùi đi đâu để tránh khỏi ra được một cuộc giáp lá cà có đá dàn trận địa sẵn phía trước.

Dường như trong thạch trận ấy, người lái đò hai tay giữ mái chèo không bị hất lên khỏi sóng trận địa phóng thẳng vào mình. Lúc con sông Đà tung ra miếng đòn hiểm độc nhất đó đó là sử dụng nước bám lấy thuyền như đô vật túm thắt sườn lưng đặng lật ngửa mình ra giữa trận nước vang trời thanh la não bạt, ông lão vẫn không hề nao núng, mà dường như vẫn giữ được sự bình tĩnh, đầy mưu trí.

Lúc này phía trên người lái đò bỗng như một vị lãnh đạo, lái con thuyền vượt qua ghềnh thác. Và trong cả lúc người lái đò bị thương, thì ông vẫn cố nén vết thương, hai chân vẫn kẹp chặt lấy cuống lái, mặt méo bệch như cái luồng sóng đánh hồi lùng, rồi cả đánh đòn tỉa, đánh đòn âm vào chỗ hiểm nữa. Nhưng lúc mà người lái đò “Phá xong cái trùng vi thạch trận thứ nhất”, không quản mệt nhọc thì ngay lập tức người lái đò đã lại “phá luôn luôn vòng vây thứ hai”.

Ông lão lái đò dường như cũng từng nắm chắc binh pháp của thần sông thần đá. Và cho tới vòng thứ ba, ít cửa hơn, phía bên phải phía bên trái đều là luồng chết cả, nhưng dường như lúc này người lái đã chủ động “tiến công”: Cứ phóng thẳng thuyền, chọc thủng cửa giữa đó. Thuyền đã vun vút qua cổng đá cánh mở khép. Vút cửa ngoài rồi lại cả cửa trong, lại cửa trong cùng, thuyền như một mũi tên tre xuyên nhanh qua hơi nước, vừa xuyên vừa tự động lái được lượn được.

Và dường như trong trận chiến không cân sức ấy, người lái đò chỉ có một cán chèo, một con thuyền không tồn tại đường lùi còn dòng sông dường như mang sức mạnh siêu nhiên thật hung dữ của loài thuỷ quái. Tuy nhiên, thậm chí nói rằng chính những cái kết cục cuối thì với người lái đò vẫn thắng lợi, làm cho bọn đá tướng tiu nghỉu bộ mặt xanh lè vì phải gồng chịu thua một con thuyền nhỏ bé xíu.

Người lái đò hiển hiện trong tác phẩm đó là một người lao lực vô danh, làm lụng lặng lẽ, giản dị, nhờ lao lực mà đoạt được được dòng sông dữ, trở nên lớn lao, kì vĩ và người lái đò trở thành thay mặt đại diện của CON NGƯỜI. Người lao lực chân chính đã thắng lợi thiên nhiên tự nhiên là nhờ ý chí kiên cường, bền chắc, quyết tâm mà thắng lợi sức mạnh thần thánh của thiên nhiên tự nhiên. Đó đó là yếu tố làm ra chất vàng mười của nhân dân Tây Bắc.

Mà thậm chí nhận thấy tối ưu nhất, độc đáo và khác biệt nhất ở người lái đò sông Đà là tư thế của một nghệ sỹ tài hoa. Dường như khái niệm tài hoa, nghệ sỹ trong sáng tác của Nguyễn Tuân có nghĩa rộng, không cứ là những người làm thơ, viết văn mà cả những người làm nghề chẳng mấy liên quan tới nghệ thuật và thẩm mỹ cũng rất được xem là nghệ sỹ, nếu việc làm của họ dường như đã đạt đến trình độ tinh vi và siêu phàm. Trong Người lái đò sông Đà, tác giả Nguyễn Tuân đã xây dựng một hình tượng người lái đò nghệ sỹ mà nhà văn trân trọng gọi là tay lái ra hoa. Nghệ thuật và thẩm mỹ được sử dụng kỳ diệu ở phía trên là phải am hiểu và nắm chắc những quy luật tất yếu của sông Đà và vì làm chủ được nó nên có tự do.

Quy luật ở trên con sông Đà là thứ quy luật khắc nghiệt. Nếu như chỉ cần phải có một chút thiếu bình tĩnh, thiếu đúng chuẩn, hay lỡ tay, quá đà đều phải trả giá bằng mạng sống. Mà ngay ở những khúc sông Đà không tồn tại thác lại dễ dại tay dại chân mà buồn ngủ ngay. Chung quy lại, thì ở bất kể nơi nào thì cũng hiểm nguy. Ông lão lái đò dường như vừa thuộc dòng sông, thuộc quy luật của lũ đá nơi ải nước hiểm trở này, vừa nắm chắc binh pháp của thần sông thần đá.

Có lẽ chính vì thế, vào trận mạc, ông thật khôn khéo, bình tĩnh như vị lãnh đạo cầm quân tài ba. Dường như mọi giác quan của ông lão đều sinh hoạt trong sự phối hợp uyển chuyển, đúng chuẩn. Xong trận, lúc nào thì cũng ung dung, thanh thản như chưa từng vượt thác: sóng thác xèo xèo tan ra trong trí nhớ. Sông nước lại thanh thản. Và trong đêm ấy nhà đò đốt lửa trong hang đá, nướng ống cơm trắng lam và toàn bàn về cá anh vũ, cá dầm xanh, về những cái hầm cá hang ca mùa khô nổ những tiếng to như mìn bộc phá rồi túa ra đầy tràn ruộng.

Cũng như chả thấy ai bàn thêm một lời nào về cuộc thắng lợi vừa qua nơi ải nước đủ tướng dữ quân tợn vừa rồi cả. Như những nghệ sỹ chân chính, thì sau lúc đã vắt kiệt sức mình để thai nghén nên tác phẩm để đời thì không mấy ai tự tán dương về sức lực của tớ, và chính nhà văn Nguyễn Tuân tìm thấy một lời nhận xét rằng “Cuộc sống đời thường của họ là ngày nào thì cũng chiến đấu với sông Đà dữ dội, ngày nào thì cũng giành lấy sự sống từ tay những cái thác, nên nó cũng không tồn tại gì là hồi hộp, đáng nhớ”. Chính vì thế mà người ta nghĩ thế lúc ngừng chèo. Phải chăng người lái đò nhân vật có lẽ dễ thấy, nhưng nhìn người lái đò tài hoa thì chỉ có Nguyễn Tuân mà thôi.

Tuỳ bút “Người lái đò sông Đà” còn đó là tác phẩm tiêu biểu cho phong thái nghệ thuật và thẩm mỹ tài hoa uyên bác trong phòng văn Nguyễn Tuân. Tác phẩm kỳ diệu này không những ngợi ca vẻ đẹp kì vĩ thơ mộng của thiên nhiên tự nhiên Tây Bắc mà dường như còn mệnh danh vẻ đẹp bình dị, nhân vật mà tài hoa của người dân lao lực nơi phía trên. Qua đó, nhà văn Nguyễn Tuân đã thậm chí thể hiện tình yêu quốc gia, niềm tự hào hứng khởi, gắn bó tha thiết với non sông Việt.

Bài văn phân tích tác phẩm

4


Bình An

Bài văn phân tích tác phẩm “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân số 4

Nguyễn Tuân là một nhà tuỳ bút lớn. Sự nghiệp sáng tác của ông phong phú và đạt được sự cân bằng và điều độ giữa hai thời kì lịch sử dân tộc trước và sau Cách mạng tháng Tám 1945. Qua cái mốc ấy, tư tưởng và phong thái của ông tất nhiên có những biến hóa nhất định. Nhưng dù biến hóa thế nào, vẫn trên một căn phiên bản thống nhất của một chiếc tôi rất Nguyễn Tuân: tài hoa, uyên bác, thích cảm xúc mạnh, suốt đời say mê đi tìm và diễn tả nét đẹp. Người lái đò Sông Đà rút trong tập tuỳ bút Sông Đà – một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của Nguyễn Tuân sau Cách mạng tháng Tám.

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, tuỳ bút Nguyễn Tuân ngày càng giàu thêm chất kí. Nghĩa là tư liệu rất phong phú, ngổn ngang, nhất là tư liệu về địa lí, lịch sử dân tộc, dân tộc học. Nhưng dưới ngòi bút Nguyễn Tuân, những tư liệu ấy trở thành hình tượng sống động, thành những sinh thể, những nhân vật có linh hồn. Vì vậy bài tuỳ bút không những có một nhân vật mà hai nhân vật: người lái đò và con sông Đà.

Nguyễn Tuân đã sáng tạo ra một con sông Đà không phải là thiên nhiên tự nhiên vô tri, vô giác, mà là một sinh thể có sinh hoạt, có tính cách, đậm chất ngầu và cá tính, có tâm trạng hẳn hoi và khá phức tạp. Nó có hai nét tính cách cơ phiên bản đối lập với nhau – như tác giả nói – “hung bạo và trữ tình”. Lúc trở mặt hung bạo, nó cứ như là “quân thù số một” của con người. Nhưng lúc trữ tình thì lại đầy chất thơ, rất đỗi êm ả dịu dàng, thân thiết, tương tự một người tình, một “cố nhân” gặp thì mừng vui, xa thì nhớ nhung, lưu luyến.

Hai nét tính cách này đã khơi đúng vào cảm hứng nghệ thuật và thẩm mỹ của Nguyễn Tuân – một cây bút vốn luôn luôn luôn luôn khao khát những cảm xúc, cảm xúc mới lạ, nồng nàn, say đắm. Không phải ngẫu nhiên mà Nguyễn Tuân đã viết rất hay về đèo cao, dốc thẳm, về gió, về bão, về thác nước dữ dội, nếu không phải là về vẻ đẹp tuyệt vời của cảnh, của người, của viên ngọc trai đáy biển, của bầu trời trong trên đỉnh núi Mèo, về hoa thuỷ tiên nở đúng đêm giao thừa, về vẻ đẹp đổ quán xiêu đình, nghiêng thành nghiêng nước của nàng Kiều,… Về tính cách hung bạo của con sông Đà thì từ xa xưa ông thân phụ ta đã diễn tả bằng hình tượng Sơn Tinh – Thuỷ Tinh: “Núi cao sông hãy còn dài – Năm năm trả thù đời đời đánh ghen”.

Nguyễn Tuân thì không thể sử dụng lối huyền thoại như vậy, ông phải dựng lên những bức tranh chân thực về những cảnh tượng hùng vĩ và dữ dội của con sông Đà khiến cho người đọc cũng phải rùng mình sởn gáy như đứng trước cảnh thực. Ông đã tung ra biết bao chữ nghĩa đắt giá, biết bao thủ pháp có sức diễn tả mãnh liệt để quyết một phen thi tài với Tạo hoá.

Ví dụ điển hình, ông sử dụng thủ pháp liên tưởng, so sánh để diễn tả đoạn sông bị chẹt giữa hai vách đá dựng thành cao vút “Ngồi trong khoang đò qua quãng ấy, đang ngày hè mà cũng thấy lạnh, cảm thấy mình như đứng ở hè một chiếc ngõ mà ngóng vọng lên một khung cửa sổ nào trên cái tầng nhà thứ mấy nào vừa tắt phụt đèn điện”. Và phía trên nữa, ông tả cái hút nước ghê gớm “tương tự cái giếng bê tông thả xuống sông để sẵn sàng làm móng cầu.

Nước ở phía trên thở và kêu như cửa cống cái bị sặc. Trên mặt cái hút xoáy tít đáy, cũng đang quay lừ lừ những cánh quạ đàn […]. Nhiều bè gỗ rừng đi nghênh ngang vô ý là những cái giếng hút ấy nó lôi tuột xuống. Có những thuyền đã trở nên cái hút nó hút xuống, thuyền trồng ngay cây chuối ngược rồi vụt biến đi, bị dìm và đi ngầm dưới lòng sông đến mươi phút sau mới thấy tan xác ở khuỷnh sông dưới”. Sử dụng thủ pháp văn học như vậy ông vẫn không nghĩ rằng đủ. Nguyễn Tuân còn chuyển sang sử dụng kĩ thuật đặc tả của điện ảnh.

Ông tưởng tượng ra một anh quay phim điên rồ nào đấy, ngồi xuống một chiếc thuyền thúng cho nó hút xuống đáy cái hút nước khủng khiếp kia khắp cơ thể lẫn máy thu hình: “Cái thuyền xoay tít, những thước phim màu cũng quay tít, chiếc máy lia ngược contre – plongée lên một chiếc mặt giếng mà thành giếng xây toàn bằng nước sông xanh ve một áng thuỷ tinh khối đúc dày, khối pha lê xanh như sắp vỡ tan ụp vào cả máy khắp cơ thể quay phim khắp cơ thể đang xem.

Cái phim ảnh thu được trong trái tim giếng tít đáy, truyền cảm lại cho những người xem phim kí sự thấy mình đang lấy gân ngồi giữ chặt ghế như ghì lấy mép một chiếc lá rừng bị vứt vào một chiếc cốc pha lê nước khổng lồ vừa rút lên cái gậy đánh phèn”. Sức tưởng tượng của Nguyễn Tuân đến thế thật là đã được đưa lên đến mức kì khu, kì quái do cái động lực bướng bỉnh: không chịu lùi bước trước Tạo hoá.

Dưới ngòi bút Nguyễn Tuân, con sông Đà thực sự trở thành một loài thuỷ quái khổng lồ. Tiếng gầm gào của nó qua những con thác dữ, từ xa nghe đã dễ sợ: “tiếng nước réo gần mãi lại réo to mãi lên. Tiếng nước thác nghe như là oán trách gì, rồi lại như là van xin, rồi lại như là khiêu khích, giọng gằn mà chế nhạo”. Lúc đến gần, tiếng nó bỗng “rống lên như tiếng một ngàn con trâu mộng đang lồng lộn giữa rừng vầu rừng tre nứa nổ lửa, đang phá tuông rừng lửa, rừng lửa cùng gầm thét với đàn trâu da cháy bùng bùng”.

Con thuỷ quái không những hung hãn. Nó còn hết sức xảo quyệt. Trong cuộc vật lộn với ông lái đò, nó đã trổ ra đủ mưu ma chước quỷ để lừa người ta vào thế trận đã bày sẵn và hướng người ta vào cửa tử. Chỗ ngoặt sông thì đánh phục kích. Dụ được vào sâu thì đánh khuýp vu hồi. Giáp lá cà thì giở đủ ngón hiểm nghèo: đòn âm, đòn dương, đá trái, thúc gối, túm thắt sườn lưng, lật nửa người, bóp chặt hạ bộ,… Vừa đánh vừa hò la vang trời dậy đất để áp đảo tinh thần đối phương,…

Nhưng vượt qua được con thác dữ thì sông nước lại trở nên rất đỗi êm ả thanh thản. Nguyễn Tuân gọi thế là tính cách trữ tình của con sông Đà. Sông Đà lúc nó lại như một tiên nữ giáng trần. Nó “tuôn dài như một áng tóc trữ tình, đầu tóc chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo”.

Đẹp biết bao lúc được ngắm nhìn những làn mây ngày xuân bay trên sông Đà. Nước sông Đà cũng thay đổi theo mùa: ngày xuân là loại xanh ngọc bích, ngày thu thì lừ lừ chín đỏ như da mặt người say rượu… Cảm hứng dạt dào, nhà tuỳ bút cũng muốn trở thành thi sĩ. Ông thấy “lai láng thêm cái lòng muốn đề thơ vào sông nước”. Từ những chạm khắc gân guốc, bạo khoẻ, từ những màu sắc gây tuyệt hảo dữ dằn, Nguyền Tuân chuyển sang những đường nét thanh thoát, êm ả dịu dàng thơ mộng.

Quả thật nhiều lúc ông đã đạt tới kinh nghiệm gợi tả của ngôn từ thơ, nghĩa là nói được những điều khó nói bằng văn xuôi: ấy là cái mà ông gọi là “màu nắng tháng ba Đường thi “Yên hoa tam nguyệt há Dương Châu” – thoáng hiện lên trên sóng nước sông Đà; ấy là cái bâng khuâng ngẩn ngơ của dòng nước lững lờ trôi xuôi như nhớ thương những hòn đá thác xa xôi để lại trên thượng nguồn Tây Bắc. Có một chiếc gì tựa như nỗi thương nhớ mênh mang mơ hồ của thi sĩ Tản Đà gửi “một người tình nhân chưa quen biết” – “Dải sông Đà bọt nước lênh bênh – Bao nhiêu cảnh bấy nhiêu tình”.

Nói tóm lại qua cảm nhận của Nguyễn Tuân, chất thơ của phong cảnh sông Đà thường đậm đà màu sắc cổ xưa: “Thuyền tôi trôi trên Sông Đà. Cảnh ven sông ở phía trên lặng tờ. Hình như từ đời Lí, đời Trần, đời Lê, quãng sông này cũng lặng tờ đến thế mà thôi. Thuyền tôi trôi qua một nương ngô nhú lên mấy lá ngô non đầu mùa. Mà tịnh không một bóng người, cỏ gianh đồi núi đang ra những nõn búp. Một đàn hươu cúi đầu ngốn búp cỏ gianh đẫm sương đêm.

Bờ sông hoang dại như một bờ tiền sử. Bờ sông hồn nhiên như một nỗi niềm cổ tích tuổi xưa. Chao ôi, thấy thèm được giật mình vì một tiếng còi xúp lê của một chuyến xe lửa trước hết đường sắt Phú Thọ – Yên Bái – Lai Châu. Con hươu thơ ngộ ngẩng đầu nhung khỏi áng cỏ sương, chăm chăm nhìn tôi lừ lừ trôi trên một mũi đò. Hươu vểnh tai, nhìn tôi không chớp thị lực mà như hỏi tôi bằng cái tiếng nói riêng của con vật lành: “Hỡi ông khách Sông Đà, có phải ông cũng vừa nghe thấy một tiếng còi sương ?”. Mà thậm chí gọi đấy là những dòng thơ văn xuôi trong phòng tuỳ bút.

Trên cái nền của con sông vừa “hung bạo” vừa “trữ tình” ấy hiện lên lừng lững hình tượng người lái đò sông Đà. Thực ra ông lái này cơ bản xuất hiện trong cuộc vật lộn với một con thác dữ, nghĩa là ở cái phía hung bạo của sông Đà. Giả sử tác giả đặt ông ta trong khung cảnh khác – khung cảnh thơ mộng trữ tình – chắc rằng ông sẽ trở thành một chàng trai Trương Chi si tình trong cổ tích. Nhưng ở phía trên, đối đầu với con sông dữ, với một loài thuỷ quái, ông lái đò nhất thiết phải trở thành một dũng sĩ kiên cường – một nhân vật sử thi trong thiên trường ca leo ghềnh vượt thác…

Nói đến việc nhân vật của Nguyễn Tuân, không thể không lưu ý đến cách tiếp cận riêng của ông so với con người. Ấy là cách tiếp cận từ phương diện tài hoa nghệ sỹ. Ở Nguyễn Tuân khái niệm này còn có một nghĩa rất rộng: không những thu hẹp ở những người làm nghệ thuật và thẩm mỹ như thi sĩ, hoạ sĩ hay đào nương, kép hát,… mà gồm bất kể ai đó đã đẩy được cái công việc mình thường làm lên tới độ cao siêu, trác việt, dù công việc ấy chỉ là uống trà, ăn phở, giã giò, giã cốm, thậm chí công việc của tên đao phủ chém đầu người…

Ở phía trên, ông lái đò cũng rất được tiếp cận như vậy. Đúng là ông lái đò của Nguyễn Tuân. Lái đò như vậy thì không được xem là chuyện nghề nghiệp thường thì nữa mà đã sang hẳn phạm trù của nghệ thuật và thẩm mỹ, nghệ sỹ – nói như tác giả – là “tay lái ra hoa”.

Toàn bộ nghệ thuật và thẩm mỹ của ông lái đò là nắm chắc “quy luật tất yếu của dòng nước sông Đà”. Làm chủ được quy luật thì sẽ có nghĩa là đạt tới tự do và nghệ thuật và thẩm mỹ. Có điều phía trên là một quy luật hết sức khắc nghiệt. Chỉ một chút thiếu đúng chuẩn, một tích tắc thiếu bình tĩnh, loá thị lực lơ tay là phải trả giá bằng sinh mạng của tớ. Để làm tối ưu tài nghệ của ông lái đò, Nguyễn Tuân đã sáng tạo ra một cuộc vượt thác của ông ta như là một viên tướng rất lâu rồi tiến vào trong 1 trận đồ bát quái được sắp xếp sẵn với rất nhiều cạm bẫy giăng ra hết vòng này đến vòng khác, mỗi vòng đều phải có những “viên tướng đá” nham hiểm, quái ác chờ sẵn và quyết tiêu diệt bằng được đối phương của tớ.

Ở phía trên Nguyễn Tuân lại phải vận dụng đến những hiểu biết về khoa học quân sự và về võ thuật để diễn tả: nào là đòn dương, đòn âm, đá trái, thúc gối, phục kích, vu hồi,… Nào là tuyến một, tuyến hai, lối thoát hiểm, cửa tử,… Chỉ là chuyện một ông lái đò và một chiếc thác nước mà Nguyễn Tuân đã viết được những trang thật thú vị mà người đọc cứ như được nhìn thẳng vào những thước phim quay cận cảnh, đặc tả với bao trường hợp hồi hộp,…

Viết được những trang như vậy, phải có một trí tưởng tượng phong phú lắm, phải có một kho chữ nghĩa phong lưu lắm và phải có một vốn tri thức thuộc nhiều nghành văn hoá, nghệ thuật và thẩm mỹ không giống nhau. Nguyễn Tuân thường đã say một chiếc gì thì muốn quan sát, mô tả nó từ mọi mặt, mọi phía, nói cho tới sơn cùng thuỷ tận, dường như không muốn cho ai nói thêm được gì nữa. Con người này chủ trương uống rượu phải uống cả cấn (dĩ tận vi độ), văn của ông cũng muốn như vậy.

Và ông lái đò đã hiện lên như Nguyễn Tuân mong muốn: một con người tài hoa trí dũng tuyệt vời đã đánh bại được cái thác nước hung dữ nham hiểm, phá hết vòng vây này đến vòng vây khác “cưỡi lên con thác”, “nắm chặt lấy bờm sóng”, “phóng nhanh”, “lái xiết”, “đè sấn lên” luồng sóng này, “chặt đôi” luồng sóng khác, tránh cửa tử, lao thẳng vào lối thoát hiểm, vượt qua trùng trùng ải đá “Vút vút cửa ngoài, cửa trong, lại cửa trong cùng, thuyền như một mũi tên tre xuyên nhanh qua hơi nước” để ở đầu cuối thoát hẳn ra ngoài con thác dữ.

Qua bài tuỳ bút, nhất là qua đoạn tả cuộc vượt thác của ông lái đò, Nguyễn Tuân muốn nói với người đọc rằng: chủ nghĩa nhân vật đâu phải có ở nơi mặt trận. Nó ở ngay trong cuộc sống thường ngày của nhân dân ta hằng ngày phải vật lộn với thiên nhiên tự nhiên vì miếng cơm trắng manh áo. Và trí dũng tài ba không phải tìm ở đâu đâu, mà ở ngay những người dân lao lực thông thường kia. Cuộc đời của ông lái đò vô danh nơi ngọn thác hoang vu khuất nẻo kia là cả một thiên nhân vật ca, là cả một pho nghệ thuật và thẩm mỹ tuyệt vời.

Ảnh minh họa (Nguồn minh họa)
Hình ảnh minh họa (Nguồn minh họa)

5


Bình An

Bài văn phân tích tác phẩm “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân số 5

“Người lái đò sông Đà” là thiên tùy bút rút trong tập “Sông Đà” (1960) của Nguyễn Tuân. Phía trên là thành quả nghệ thuật và thẩm mỹ đẹp tươi mà Nguyễn Tuân đã thu hoạch được trong chuyến hành trình thực tiễn đến Tây Bắc năm 1958. Trong chuyến hành trình này, tác giả đã có thời cơ sống với những khoảnh khắc thân thuộc nhất, hào hứng nhất của người nghệ sỹ trong ông.

Ông cảm nhận được “thứ vàng mười đã qua thử lửa” của những người lao lực bình dị trên miền sông nước hùng vĩ và thơ mộng. Thật đúng lúc nghĩ là “thiên tùy bút là bài ca về vẻ đẹp của người lao lực trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội”, mà điển hình nổi bật, dưới ngòi bút tài hoa của Nguyễn Tuân, là hình tượng người lái đó vừa là người nhân vật, vừa là người nghệ sỹ tài ba trong nghề của tớ.

Trong số tác phẩm của tớ dù viết trước hay sau cách mạng tháng Tám thì những nhân vật chính luôn luôn được ông xây dựng thành những con người quan trọng đặc biệt, tài hoa nghệ sỹ. Hình ảnh ông lái đò cũng không phải là một ngoại lệ. Lúc đọc tác phẩm, ta sẽ tuyệt hảo ngay trước hết với ngoại hình của ông: “Tay ông lêu nghêu như cái sào, chân ông lúc nào thì cũng khuỳnh khuỳnh lại như kẹp lấy một chiếc cuống lái tưởng tượng.

Giọng ông ào ào như tiếng nước trước mặt ghềnh sông, nhỡn giới ông vòi vọi như lúc nào thì cũng mong một chiếc bến xa nào khác trong sương mù…”. Sức vóc ông khỏe mạnh chẳng khác gì thanh niên trai tráng mười tám đôi mươi: “Gần bảy mươi tuổi, cái đầu quắc thước của ông đặt trên một thân hình cao to và gọn quánh như chất sừng, chất mun… ông giơ tay lên, đôi cánh tay trẻ tráng quá bịt cái đầu bạc hói đi.

Không một ai không lầm tưởng mình đang đứng trước một chàng trai đang ngồi ngoài bến chính bờ sông” Những dòng này được nhà văn viết ra không những để ra mắt ngoại hình của một con người mà còn để mệnh danh sự gắn bó, yêu quý nghề ở chính con người đó. Chỉ có yêu quý nghề, gắn bó sâu đậm với nghề, nhiều năm một nắng hai sương dong duổi chở khách trên con sông Đà hùng vĩ thì ngoại hình mới mang đậm dấu ấn nghề nghiệp như vậy.

Phía trên đó là phong thái viết độc đáo và khác biệt của Nguyễn Tuân, ông luôn luôn nén câu văn của tớ nhiều điều muốn nói, “Hàm lượng thông tin” ở đó không khi nào chỉ ở một tầng hiển ngôn, chỉ lúc chuyên chú đọc ta mới tìm hiểu ra được nhiều tầng ẩn ngôn hàm chứa trong từng câu văn của tác giả.

Nhưng chỉ những nét miêu tả ngoại hình thôi thì chưa đủ. Trong ông lái đò còn chứa đựng rất nhiều điều tuyệt vời quan trọng đặc biệt của một người từng trải thạo nghề. Ông là một linh hồn muôn thuở của sông nước này. “Trên sông Đà, ông xuôi, ông ngược hơn một trăm lần rồi, chính tay giữ lái đò sáu mươi lần cho những chuyến thuyền then đuôi én sau chèo”. Sự từng trải ấy còn được thể hiện qua trí nhớ siêu phàm của ông.

Trí nhớ ấy được rèn luyện cao độ bằng phương pháp lấy thị lực mà nhớ tỷ mỉ 73 con thác, như đóng đanh vào lòng toàn bộ những luồng nước của con thác hiểm trở. Hơn thế nữa, sông Đà so với ông lái đò như một phiên bản trường thiên nhân vật ca mà ông thuộc lòng đến cả những cái dấu chấm than chấm câu và cả những đoạn xuống dòng. Lúc được tác giả hỏi chuyện, người lái đò đã bảy mươi tuổi, làm nghề đó dọc mười năm liền và đã nghỉ làm nghề đôi chục năm tuy nhiên trong ông, khả năng kiên cường dường như không hề suy chuyển.

Ông vẫn rất tự tin mà rằng: “Tôi bỏ nghề đã lâu rồi nhưng nay cho lên thác xuống ghềnh tôi dám thi đua với bạn đò ở khắp mấy châu có địa giới loang ra bờ sông Đà, cũng còn cái linh lợi để trở mừng một phái đoàn trung ương vừa lên vừa xuống thăm dò khảo sát toàn bộ sông Đà cho tới biên giới Trung Quốc”.

Nhưng trên hết toàn bộ, hình tượng ông lão lái đò được khắc họa rõ ràng nhất qua trận thủy chiến với sông Đà. Vẻ đẹp sức mạnh của ông lái đò được khắc họa trong tương quan với vẻ đẹp của con sông Đà hung bạo, hùng vĩ. Chỉ từng trải thôi thì chưa đủ, so với con sông Đà, ai kìm hãm được nó yên cầu phải có lòng gan dạ, gan dạ, mưu trí, nhanh nhẹn và cả sự quyết đoán nữa. Nguyễn Tuân đã đưa nhân vật của tớ vào ngay thực trạng quyết liệt mà ở đó, toàn bộ những phẩm chất ấy được thể hiện, nếu không phải trả giá bằng chính mạng sống của tớ.

Phía trên đó là dụng ý của tác giả lúc viết về hình tượng ông lái đò, phẩm chất gan dạ, gan dạ, kiên cường chỉ được thể hiện rõ nhất lúc nhận vật đương đầu với khó khăn, nguy hiểm. Giả sử đặt ông lái đò trong khung cảnh thi vị, trữ tình của sông Đà thì hình tượng lại phát triển theo một hướng khác, trở thành một nghệ sỹ đa tình lẫn vào trái đất nhân vật của Nguyễn Tuân trước Cách mạng.

Còn ở phía trên, ông lái đò trở thành người nhân vật nghệ sỹ trong thiên sử thi leo ghềnh vượt thác. Đó đó là cuộc vượt thác đầy nguy hiểm chết người, ra mắt nhiều hồi, nhiều lần như một trận đánh mà đối phương đã hiện ra ngay diện mạo và tâm địa gian ác của quân thù số một, lực lượng đá hậu, đá tương, đá tiền vệ với nhiều thủ đoạn nham hiểm tạo thành một lực lượng hùng hậu, phần đông, dữ dằn và nham hiểm.

Sông Đà đã giao việc cho từng hòn chúng giăng sẵn trận đồ bát quái với ba trùng vi. Trùng vi một có 4 cửa tử và 1 lối thoát hiểm. Sóng trận địa phóng thẳng, mặt nước hò la vang dậy mà vào bẻ gãy cán chèo vũ khí của ông lái đò nhưng ông vẫn hai tay giữ chắc mái chèo không bị hất lên. Vì thế sóng nước lại càng dọa dẫm, sấn sổ, hiếu chiến như thể quân liều mạng. Nước bám lấy thuyền như đồ vật túm lấy thắt sườn lưng ông lái đò lật ngửa mình giữa trận nước.

Lúc sông Đà tung ra miếng đòn hiểm độc nhất nốc ao đối phương, ông lái đò cũng chẳng run tay, cố nén vết thương, hai chân vẫn kẹp chặt lấy cuống lái, mặt móc bệch. Ông lãnh đạo hết sức ngắn gọn và tỉnh táo, đầy mưu trí như một vị lãnh đạo, lái con thuyền vượt qua trùng vi một hiểm trở. Phá xong trùng vi thạch trận thứ nhất ông lái đò phá luôn luôn vòng vây thứ hai. Trùng vi hai tăng thêm nhiều cửa tử để đánh lừa con thuyền vào, lối thoát hiểm lại được sắp xếp lệch qua bờ hữu ngạn thật nham hiểm và xảo quyệt, thiên nhiên tự nhiên hùng mạnh như thú dữ.

Bốn, năm bọn thủy quân cửa ải nước bên bờ trái liền xô ra định nhử thuyền vào tập đoàn lớn cửa tử. Nhưng ông lái đò đã nắm chắc được binh pháp của thần sông, thần đá, không một chút nghỉ tay nghỉ thị lực, ông lái đò nắm chặt lấy cái bờm sóng đúng luồng, ghì cương lái bám dính chắc lấy luồng nước đúng mà phóng nhanh vào lối thoát hiểm lái miết một đường chéo cánh về phía cửa đá. Thật điêu luyện.

Đến vòng thứ ba, ít cửa hơn, phía bên phải phía bên trái đều là luồng chết cả, luồng sông nằm tại ngay giữa bọn đá hậu vệ. Một ông lái đò và sáu tay trèo, tưởng như con người hết sức nhỏ bé xíu, ít ỏi, hết sạch sức lực giữa một thiên nhiên tự nhiên hung dữ. Nhưng vẫn không, như một vị tướng lão luyện kinh nghiệm lâu năm trong nghề, trận mạc, ông lão phóng thẳng thuyền trọc thủng cửa giữa. Thuyền vụt qua cổng đá, cánh mở cánh khép. Vút, vút, cửa ngoài, cửa trong lại cửa trong cùng, thuyền như một mũi tên tre xuyên nhanh cho qua hơi nước, vừa xuyên, vừa tự động lái được. Thế là kết thúc.

Tác giả đã rất dày công lúc miêu tả trận thủy chiến với con sông Đà của ông lão lái đò. Một loại những hành vi nhanh mạnh: Phóng nhanh, phóng thẳng, lái miết một đường, chọc thủng, xuyên nhanh,… Kết phù hợp với nhịp văn gấp gáp, hơi văn lo lắng, câu văn dồn dập gợi nên một cuộc giao tranh giáp lá cà một sống, một chết.

Không chỉ có thế thư pháp nghệ thuật và thẩm mỹ tương phản được sử dụng triệt để và rất độc đáo và khác biệt trong tác phẩm đã xây dựng lên hai phe đối lập: ở một phía là thiên nhiên tự nhiên hung tàn, bạo liệt với ở một phía là con người nhỏ bé xíu nhưng đầy khả năng, sự quả cảm và kinh nghiệm đoạt được thiên nhiên tự nhiên kỳ diệu. Ông lái đò trong tay chỉ có một mái chèo “Như cái que giữa bạt ngàn sóng thác” như một vị tướng bách chiến bách thắng, phá thành vượt ải.

Với ngòi bút tài hoa và sự uyên bác, am hiểu về mọi nghành như thể thao, võ thuật, quân sự… của tớ, Nguyễn Tuân đã biến mẩu chuyện thông thường thành phiên bản trường ca hào hùng, biến ông lái đò thông thường thành một nhân vật, một nghệ sỹ lái đò trong nghệ thuật và thẩm mỹ leo ghềnh vượt thác. Ông vừa là dũng sĩ, vừa là nghệ sỹ – tay lái ra hoa, ông tiêu biểu cho hình ảnh con người lao lực trong công cuộc xây dựng xã hôi chủ nghĩa.

Không chỉ là là cô Đào trong truyện ngắn “Mùa lạc” của Nguyễn Khải, tình nguyện lên Điện Biên xây dựng nông thôn mới, không những là tầng lớp thanh niên “Tuổi hai mươi lúc hướng đời đã thấy/ Là xa xôi biết mấy cũng lên đường”, mà cùng với họ, ông lái đò sông Đà đã thêm phần làm tối ưu, tôn vinh vẻ đẹp, phẩm chất của người lao lực trong mức độ xây dựng chủ nghĩa xã hội những năm 55 – 60.

Quả thật, vẻ đẹp “chất vàng mười đã qua thử lửa” trong tâm hồn của con người Tây Bắc đã được Nguyễn Tuân dày công tìm hiểu trên dòng Đà giang khuất nẻo. Nếu như thiên sông Đà trong tác phẩm của Nguyễn Tuân là “Quân địch số một của con người”, thì cũng chính thiên nhiên tự nhiên qua ngòi bút trong phòng văn là nơi đã tôn vinh giá trị con người lao lực. Quả thật thâm thúy lúc nói “Thiên tùy bút là bài ca về vẻ đẹp của con người lao lực trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội”. Tác phẩm sẽ mãi là phiên bản trường ca hào hùng đi cùng năm tháng.

Ảnh minh họa (Nguồn minh họa)
Hình ảnh minh họa (Nguồn minh họa)

6


Bình An

Bài văn phân tích tác phẩm “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân số 6

Nguyễn Tuân là một trong những nhà văn tiêu biểu nhất của nền văn học Việt Nam thế kỉ 20. Ông là cây bút tài hoa uyên bác, có phong thái nghệ thuật và thẩm mỹ độc đáo và khác biệt, có tình cảm thiết tha với cuộc đời và truyền thống lâu đời dân tộc. Nguyễn Tuân suốt đời đi tìm nét đẹp và đem ngòi bút phục vụ cho nét đẹp đích thực có trong cuộc đời này. Tùy bút Sông Đà thể hiện thâm thúy phong thái nghệ thuật và thẩm mỹ ấy của Nguyễn Tuân.

Hình tượng con sông Đà với nhưng nét đối lập gay gắt: Tác giả nhân hoá con sông Đà: như một sinh thể có hồn, có sinh hoạt, có tâm trạng và có hai nét tính cách đối lập. Hình ảnh một con sông Đà hung bạo: Cái đáng sợ nhất của sông đà là những ghềnh thác. Sông nào ở thượng nguồn cũng đều có ghềnh thác nhưng thác nước của sông Đà qur thạt kì quái và đáng sợ số 1. Nguyễn Tuân đã tỉ mỉ miêu tả từng cái thác một như thể điểm mặt chỉ tên chúng.

Trước hết là cái ghềnh Hát Loóng, dài hàng cây số nước xô đá, đá xô tuy vậy, sóng xô gió. Cuốn cuộn luồng gió gùn ghè suốt năm như lúc nào thì cũng đòi nợ xuýt tay lái thì cũng dễ lật ngửa bụng thuyền ra. Lại như quãng Tà Mường Vát phía dưới Sơn La. Nó thông thường như những cái thác khác.

Đâu chỉ có là loại nước. trong nó còn tồn tại những cái hút nước tương tự cái giếng bê tông thả xuống sông để sẵn sàng làm móng cầu. Nước ở phía trên thở và kêu như cửa cống cái bị sặc. Trên mặt cái hút xoáy tít đáy; cũng đang quay lừ lừ những cánh quạ đàn thật đáng sợ. Những cái giếng sâu nước ác ặc lên như vừa rót dầu sôi vào.

Nó nguy hiểm đến mức không tồn tại thuyền bè nào dám lại gần cái hút nước ấy. Nhiều bè gỗ rừng đi nghênh ngang vô ý là những cái giếng hút ấy nó lôi tuột xuống. Có những thuyền đã trở nên cái hút nó hút xuống, thuyền trồng ngay cây chuối ngược rồi vụt biến đi, bị dìm và đi ngầm dưới lòng sông đến mươi phút sau mới thấy tan xác ở khuỷnh sông dưới.

Tiếng nước réo gầm là tiếng động tuyệt hảo nhất của núi rừng hoang vu Tây Bắc. Còn xa lắm mới đến cái thác dưới nhưng người lái đò đã thấy tiếng nước réo gần mãi lại réo to mãi lên. Tiếng nước được hình tượng hóa nghe như là oán trách gì, rồi lại như là van xin, rồi lại như là khiêu khích, giọng gằn mà chế nhạo.

Thế rồi nó rống lên như tiếng một ngàn con trâu mộng đang lồng lộn giữa rừng vầu rừng tre nứa nổ lửa, đang phá tuông rừng lửa, rừng lửa cùng gầm thét với đàn trâu da cháy bùng bùng. Bọt nước tung trắng xóa cả quảng sông dưới. Rồi đá bày binh bố trân dàn hàng đàn ra chỉ chực vỗ nát hoặc nuốt chửng những con thuyền qua lại nơi phía trên.

Hùng vĩ của Sông Đà không phải chỉ có thác đá. Mà nó được xem là những cảnh đá bờ sông, dựng vách thành, mặt sông chỗ ấy chỉ lúc đúng ngọ mới xuất hiện trời. Có vách đá thành chẹt lòng Sông Đà như một chiếc yết hầu. Đứng bên này bờ nhẹ tay ném hòn đá qua bên kia vách. Có quãng con nai con hổ đã từng vọt từ bờ này sang bờ kia. Ngồi trong khoang đò qua quãng ấy, đang ngày hè mà cũng thấy lạnh, cảm thấy mình như đứng ở hè một chiếc ngõ mà ngóng vọng lên một khung cửa sổ nào trên cái tầng nhà thứ mấy nào vừa tắt phụt đèn điện.

Cách miêu tả chân thực, có chút phóng đại với lối liên tưởng tài tình gây tuyệt hảo mạnh mẽ và tự tin về độ cao hun hút. Với thác nước và thành vách đá, một con sông đầy đá nổi, đá chìm và thác dữ khiến cho sông Đà lộ rõ tâm địa một quân thù số một. Với nghệ thuật và thẩm mỹ miêu tả tài hoa, ngôn từ tạo hình kỳ diệu, cấu trúc trùng điệp, giọng văn mạnh mẽ và tự tin, vận dụng tri thức của nhiều ngành khoa học như địa lí, điện ảnh để làm ra hàng loạt so sánh, liên tưởng kì lạ, bất thần, Nguyễn Tuân đã tái tạo lại hình tượng con sông Đà hung bạo, dữ dội và đầy hiểm trở trên nhiều vóc dáng.

Bên trong sự hung bạo đó, con sông Đà cũng tối ưu lên như một hình tượng về sức mạnh dữ dội và vẻ đẹp hùng vĩ của thiên nhiên tự nhiên Tây Bắc và quốc gia. Nguyễn Tuân là một bậc kì tài trong việc sử dụng ngôn từ, ông đã tận dụng mọi thời cơ thậm chí phát huy đến tới cùng thế mạnh của tớ, để buộc sự hung tợn và kì vĩ của sông đà phải sống dạy, phải hịên hình và phải gào thét lên trên những hàng chữ viết.

Nguyễn Tuân đã làm cho những trang văn của tớ lung linh lên nhờ những vẻ đẹp mà ông mượn ở những ngành, những bộ môn trong và ngoài nghệ thuật và thẩm mỹ để làm ra hàng loạt so sánh, liên tưởng, tưởng tượng rất kì lạ, không thể nào đoán trước: Người đọc phải ngạc nhiên lúc nghe “tiếng nước ở phía trên thở và kêu như cửa cống trái bị sặc”, lại “ặc ặc lên như vừa mới rót dầu sôi vào”.

Sự tưởng tượng xuất thần trong phòng văn về cú lia ngược chiếc máy quay “thành giếng xây toàn bằng nước sông xanh với một áng thuỷ tinh khối đúc dày…sắp vỡ tan ụp vào cả máy khắp cơ thể quay phim khắp cơ thể đang xem”. Kinh ngạc và thán phục hơn thế nữa lúc ông dám can đảm sử dụng lửa để tả nước, lấy hình ảnh “ô tô sang số ấn ga” trên “quãng đường mượn cạp ra ngoài bờ vực” để ví von với cách chèo thuyền. Để sở hữu được những hình ảnh thú vị như vậy, chứng tỏ nhà văn đang không quản ngại công phu quan sát,tìm hiểu kĩ càng để nhận ra thật đúng sự hung bạo đó.

Hình ảnh một con sông Đà trữ tình, thơ mộng: Thế nhưng, lân cận một con sông Đà hung bạo, dữ dằn ấy, còn tồn tại một con sông Đà hết sức đẹp tươi, thơ mộng. Này là một phát hiện lớn của Nguyễn Tuân về con sông của quốc gia. Ông biết nhìn nó ở mọi góc nhìn, mọi khía cạnh, mọi thời điểm để tìm kiếm vẻ đẹp chứa đựng trong nó rất khó nhận thấy hoặc không tồn tại thời cơ nhận thấy. Như ông viết trong tác phẩm: “Tôi có bay tạt ngang qua Sông Đà mấy lần, và thấy đó cũng là thêm vào cho mình một góc nhìn nhìn một cách nhìn về con sông Tây Bắc hung bạo và trữ tình”.

Vẻ đẹp tơ mộng và trữ tình của sông Đà phải ở một độ cao quan trọng đặc biệt, một điểm nhìn quan trọng đặc biệt mới thấy rõ hết. Phải ở trên cao mà nhìn xuống. Phải vượt qua trên cái hung dữ của nó để thấy nó cũng hiền hòa, cũng duyên dáng để mà yêu mến và say mê nó. Phải từ trên cao mới thấy: “con Sông Đà tuôn dài tuôn dài như một áng tóc trữ tình, đầu tóc chân tóc ẩn hiện trong mây trời tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo tháng hai va cuồn cuộn mù khói Mèo đốt nương xuân”. Này là vẻ đẹp nét xin xắn duyên dáng, mềm mịn thơ mộng mà đất trời đã phú cho dòng sông kì vĩ ấy. Và phải bằng ánh thị lực nhìn của người hết lòng yêu mới nó mới thấy nó đẹp kì điệu đến thế.

Phải nhìn nhiều lần, nhiều thời điểm và nhìn kĩ lắm, Nguyễn Tuân mới phát hiện: “ngày xuân dòng xanh ngọc bích, chứ nước Sông Đà không xanh màu xanh canh hến của Sông Gâm Sông Lô. Ngày thu nước Sông đà lừ lừ chín đỏ như da mặt một người bầm đi vì rượu bữa, lừ lừ cái red color tức giận ở một người bất mãn tức bực gì mỗi độ thu về”. Cách so sánh về màu sắc, làm cho dòng sông hiện rõ vẻ đẹp riêng của mỗi mùa.

Có lẽ, Nguyễn Tuân phải đi lại và ngắm nhìn rất nhiều lần mới Tóm lại: “con Sông Đà sexy nóng bỏng” như một nhận định không thẻ sai được. Ông còn nói: “so với mỗi người, Sông Đà lại gợi một cách“. Ông không hề biện minh cho cách nhìn của tớ. Ông cứ nhìn thẳng, nói thật những gì ông đã thấy, đã cảm nhận được.

Sông Đà dưới thị lực nhìn của Nguyễn Tuân lóng lánh ánh bạc phản chiếu. Cái miếng sáng loé lên một màu nắng tháng ba Đường thi. Rồi hội ngộ sông Đà thấy đằm đằm ấm ấm như hội ngộ cố nhân, lưu luyến mãi không thôi. Này là toàn bộ sông Đà lúc nhìn từ trên cao. Còn lúc đi trên thuyền, sông Đà hiện ra thân thiện và thân thiện. Lúc thuyền đến quảng êm mới thấy “cảnh ven sông ở phía trên lặng tờ” chứ không ồn ào nữa.

Rồi “một nương ngô nhú lên mấy lá ngô non đầu mùa” hiện ra trước thị lực. Tiếp đến “cỏ gianh đồi núi đang ra những nõn búp. Một đàn hươu cúi đầu ngốn búp cỏ gianh đẫm sương đêm” thật yên bình như chốn này chưa từng có dấu chân người đến. Sau cuối, Tác giả xác định khỏe mạnh: “bờ sông hoang dại như một bờ tiền sử. Bờ sông hồn nhiên như một nỗi niềm cổ tích tuổi xưa”.

Liệu pháp so sánh có sức khêu gợi sâu xa khắc hoạ vẻ đẹp hoang sơ và dấu ấn văn hoá ngàn xưa của thân phụ ông. Dường như có một dòng chảy bất tận từ ngàn năm cổ tích xuyên suốt về tới tận thời buổi này. Lời văn Nguyễn Tuân cổ kính, đĩnh đạc nghiêm trang và tiến bộ là thế.

Với những so sánh độc đáo và khác biệt gợi tả, sexy nóng bỏng, tuyệt hảo, giọng văn nhẹ nhàng, câu văn trải dài,mềm mịn, âm điệu êm đềm, hình ảnh con sông hiện lên thật trữ tình và thơ mộng. Thành công đó đó là kết quả của những công phu tìm tòi khó nhọc, sức lực lao lực tráng lệ và trang nghiêm, chịu khó, kiên trì trong phòng văn.

Nhà văn mệnh danh vẻ đẹp, kì vĩ, hào hùng, trữ tình, thơ mộng của thiên nhiên tự nhiên, mệnh danh cái chất vàng mười của thiên nhiên tự nhiên. Qua đó thể hiện tình yêu tha thiết, say đắm trong phòng văn so với quê nhà quốc gia nói tóm lại và thiên nhiên tự nhiên Tây Bắc nói riêng. Từng câu văn vừa có đường nét, hình khối và màu sắc, vừa có sự so sánh và cảm nhận, lại như hát lên trong giọng điệu.

Lúc đầu âm vực cao, trường độ nhanh, càng về cuối nó như hạ thấp dần và chậm lại, kéo dãn ra, lan toả trong không khí bất tận. Không phải cây bút văn xuôi nào thì cũng làm được như Nguyễn Tuân, tạo dựng nên cả một không khí trữ tình đủ sức khiến cho người đọc say đắm, ngây ngất, để thêm yêu cuộc đời này đến thế. Nhà văn đã có một sự chuyển đổi trong cách viết của tớ lúc miêu tả hai nét tính cách đối lập của con sông này. Đó cũng là mục đích trong phòng văn dựng lại hình ảnh con sông đà hùng vĩ, thơ mộng trữ tình.

Không chỉ là chú trọng tái hiện hình ảnh dòng sông Đà, Nguyễn Tuân còn miêu tả kĩ lưỡng hình ảnh người lái đò già thường qua lại trên quãng sông ấy trong trận chiến kịch liệt với dòng sông. Ông lái đò hiện lên với ngoại hình thạt tuyệt hảo. Hai tay ông dài lêu nghêu như cái sào. hai chân lúc nào thì cũng khuỳnh khuỳnh như đang kẹp một chiếc gì đó vô hình. Rõ ràng, công việc từng ngày đã tạc khác vào hình dáng của ông đén nỗi không thể rời bỏ hoặc thay đổi được. Hình ảnh ấy cũng là hình ảnh đặc trưng của những người xuôi ngược đò hàng như ông ở vùng đất dữ dội này.

Ông lái đò còn tồn tại nhãn giới phi thường. Nhìn mặt nước là ông biết ngay nó đang ẩn giấu cái gì ở dưới. Nó không thể nào lừa ông được. Tiếng nói của ông cũng ào ào lũ. Đầu quắc thước như môt người bước ra từ trong sử thi. Trên ngực ông có một vết sẹo lớn mà ông rất tự hào về nó. Cuộc sống đời thường trên sông nước in dấu lên từng cụ thể trên thể chất ông. Những gian truân, cực nhọc và hiểm nguy in hằn lên mồn một trong tâm trí ông.

Hàng chục năm xuôi ngược trên sông Đà, ông đò vẫn “nhớ tỉ mỉ như đóng đanh vào lòng toàn bộ những luồng nước, của toàn bộ những con thác hiểm trở” nên ông rất tự tin. Ông được xem là người tài nghệ leo ghềnh, vượt thác. Qua miêu tả của Nguyễn Tuân, ông lái đò hiện ra tương tự một hiệp sĩ của núi rừng. Cả tư thế và tâm thế đều đứng trên thực trạng. Với lối miêu tả ấy, người đọc nhận ra ông lái đò có đủ sức mạnh và dũng khí để khuất phục và thuần hóa con sông dữ tợn và bướng bỉnh kia.

Hình ảnh ông lái đò hiện lên trực tiếp qua lời ra mắt của tác giả trong trận chiến sinh tử với dòng sông Đà. Ông đã từng trải trăm lần chứ không phải là lần đầu thử sức với dòng sông. Ông rèn luyện trí nhớ cao độ và không cho phép mình sai lầm. Trường thiên nhân vật ca mà ông thuộc cả dấu chấm. Ông cũng không thích xuôi đò những đoạn nước êm. Những gì dữ dội và hiểm nguy luôn luôn làm ông hứng thú.

Cuộc sống đời thường của người lái đò Sông Đà quả là một trận chiến đấu từng ngày với thiên nhiên tự nhiên chỉ “để dành sự sống từ tay nó về tay mình” Trong trận chiến ấy, ông nắm chắc binh pháp của thần sông, thần đá. Ông thuộc quy luật phục kích của lũ đá nơi ải nước hiểm trở này và nắm được cái quy luật tất yếu của dòng nước sông Đà. Dòng sông ấy dù có ẩn giấu cái gì trong mình nó đi chăng nữa ông đều thấu rõ hết.

Bằng việc khắc tạc tỉ mỉ, Nguyễn Tuân đã làm tối ưu lên bức chân dung ông lái đò từng trải, mang đậm dấu ấn nghề nghiệp, một con những người có trí nhớ cao độ. Cách so sánh thú vị thể hiện tài năng quan sát và sự am hiểu đối tượng người dùng của ông lái đò cùng với sự tự tin, bình thản nhưng vẫn không hề tự kiêu.

Qua miêu tả của Nguyễn Tuân, ta thậm chí thấy, sự đối lập giữa ông lái đò và dòng sông Đà là quá lớn. Ông lái đò với con người nhỏ bé xíu, không tồn tại phép thuật, không tồn tại vũ khí. Ông chỉ có một cán chèo mỏng tanh manh, đứng trên con đò đơn độc và lao đi trên dòng nước đầy cạm bẫy. Còn thiên nhiên tự nhiên Tây Bắc quá lớn lao. Dòng nước dữ dội và hiểm độc với sức mạnh được nâng hàng thần thánh. Nó có đủ mọi thứ vũ khí, mưu chước và binh pháp vô cùng lợi hại.

Nếu nhìn vào sự chênh lệch đó, quả thực, ông lái đò đang phải đối mặt với một sức mạnh thần thánh, không tồn tại thời cơ nào để thắng lợi. Đó cũng là điều mà Nguyễn Tuân muốn gợi ra trong tâm trí người đọc để sau đó ông bất thần phô bày sự lợi hại phi thường của lái đò già dặn ấy trong cuộc vượt thác ra mắt ngay sau đó.

Chính thức cuộc vượt thác, tác giả có đoạn miêu tả con thác. Trước hết là tiếng thác gầm réo với mọi âm điệu ghê rợn. Điều đó không khỏi làm cho những đầu óc tỉnh táo và quả cảm nhất cảm thấy run sợ: “còn xa lắm mới đến cái thác dưới. Nhưng đã thấy tiếng nước réo gần mãi lại réo to mãi lên. Tiếng nước thác nghe như là oán trách gì, rồi lại như là van xin, rồi lại như là khiêu khích, giọng gằn mà chế nhạo. Thế rồi nó rống lên như tiếng một ngàn con trâu mộng đang lồng lộn giữa rừng vầu rừng tre nứa nổ lửa, đang phá tuông rừng lửa, rừng lửa cùng gầm thét với đàn trâu da cháy bùng bùng”.

Dưới ngòi bút của Nguyễn Tuân, thác nước sông Đà như một con thú vật cổ xưa hung tợn và kì quái. Nó chỉ chực nuốt chửng tát cả những gì dám mon men lại gần nó. Nó đói khát cùng cực và không gì thậm chí làm cho nó thôi dữ dội. Càng đến gần càng thấy kinh hãi. Dòng sông không những làm ra vẻ đáng sợ mà nó thực sự chứa đựng những nguy hiểm chết người.

Ngầm sâu dưới những con “sóng bọt đã trắng xoá” là “cả một chân trời đá”. Không chỉ là đá ngầm, đá tảng mà chúng còn “mai phục hết trong trái tim sông” . Mỗi lần có chiếc nào nhô vào đường ngoặt sông là một số trong những hòn bèn nhổm cả dậy để vồ lấy đâm thủng, xé nát những con thuyền gỗ mỏng tanh manh.

Hình ảnh những hòn đá tinh quái hiện lên trong rất ngỗ ngược và khiêu khích. Nhìn vào, hòn nào thì cũng nhăn nhúm méo mó hơn cả cái mặt nước chỗ này. Chúng đứng và ngồi hay nằm tuỳ theo sở trường tự động của đá to đá bé xíu. Bởi cái trật tự ngổn ngang và tùy tiện ấy, chúng làm cho mặt sông rung rít lên như tuyếc-bin thuỷ điện nơi đáy hầm đập. Mặt sông trắng xoá càng làm bật rõ lên những hòn những tảng mới trông tưởng như nó.

Thế nhưng vẫn không phải vậy. Sông Đà đã giao việc cho từng hòn với một trật tự nhất định. Mới thấy rằng phía trên là nó bày thạch trận trên sông. Đám tảng đám hòn chia làm ba hàng chặn ngang trên sông. Hàng tiền vệ, có hai hòn canh một cửa đá. Hai đứa giữ vai trò dụ cái thuyền đối phương đi vào sâu nữa, vào tận tuyến giữa. Rồi đến tuyến hai nước sóng luồng giữa vật thuyền.

Thuyền vào phía trên rồi khó mà quay trở lại. Con nước cứ đẩy thuyền đi tới, mà quật, mà lắc, mà thúc, tránh bên nào thì cũng gặp đá nhọn, đá sắc ở tuyến ba như một pháo đài nổi sẵn sàng tiêu diệt con thuyền ngay ở chân thác. Bằng nhãn quan kì của, ông lái đò phân tích thạch trận, nhìn rõ lối thoát hiểm, cửa tử mà tiến tới. Mỗi lần vượt thác là một trận chiến sinh tử thực sự. Sơ hở một chiếc là nguy hiểm ập tới ngay lập tức. Con huyền tiến vào. Trận chiến chính thức chính thức.

Vòng 1: Con thác dữ đón con thuyền hết sức trọng thể bằng thạch trân đá và nước. Thạch trận dàn bày vừa xong thì cái thuyền vụt tới. Phối hớp với đá, nước thác reo hò làm thanh viện cho đá, những hòn bệ vệ oai phong lẫm liệt. Chúng kiêu ngạo, chế nhạo, thử thách người lái đò. Một hòn ấy trông nghiêng thì y như là đang hất hàm hỏi cái thuyền phải xưng tên tuổi trước lúc giao chiến.

Một hòn khác lùi lại một chút và thử thách cái thuyền có xuất sắc thì tiến gần vào. Thế nhưng điều đó không làm ông lái đò quan tâm. Chúng chỉ là bọn lính nhằm mục đích gây mất triệu tập mà thôi. Ông đò hai tay giữ mái chèo không bị hất lên khỏi sóng trận địa phóng thẳng vào mình. Mặt nước hò la vang dậy quanh mình, ùa vào mà bẻ gãy cán chèo võ khí trên cánh tay mình.

Con thuyền lắc lư vụt tới. Sóng nước như thể quân liều mạng cứ thức, giật, lắc hòng vật ngửa con thuyền. Có những lúc chúng đội cả thuyền lên. Không những thế, nước bám lấy thuyền như đổ vật túm thắt sườn lưng ông đò đòi lật ngửa mình ra giữa trận nước vang trời thanh la não bạt. Chúng không những hung tợn mà còn hết sức thâm hiểm, không chừa bất kì mưu chước hay đòn đánh nào. Sóng thác đã đánh đến miếng đòn hiểm độc nhất, cả cái luồng nước vô sở bất chí ấy bóp chặt lấy hạ bộ người lái đò.

Nhưng ông đò cố nén vết thương, hô rõ tiếng lãnh đạo ngắn gọn tỉnh táo, hai chân vẫn kẹp chặt lấy cuống lái, mặt méo bệch đi như cái luồng sóng đánh hồi lung, đánh đòn tỉa, đánh đòn âm vào chỗ hiểm.. Vậy là phá xong cái trùng vi thạch trận vòng thứ nhất. Trận thứ nhất mở màn thôi mà đã quyết liệt đến kinh hoàng. Kẻ tầm thường thật không thể vượt qua được con thuyền sớm bị xé nát tại phía trên. Thế nhưng, với tài năng và khả năng của ông lái đò, con thuyền lướt tới vô sự. Người lái đò hiện lên như một viên tướng tả xung, hữu đột, bình tĩnh, gan góc và tự tin, chiến đấu và thắng lợi.

Vòng 2: Vừa hết vòng một là đến ngay vòng hai. Không một phút nghỉ tay nghỉ thị lực, phải phá luôn luôn vòng vây thứ hai và đổi luôn luôn giải pháp. Ở vòng vây này là cả một thạch trận có tổ chức vô cùng biến ảo. Mỗi hòn đá là một mối hiểm ghê gớm. Chúng xoay chuyển chứ không hề nằm yên và được che phủ, hỗ trợ bởi mặt nước nên càng thêm lợi hại.

Thế nhưng, ông lái đã nắm chắc binh pháp của thần sông thần đá. Ông đã thuộc quy luật phục kích của lũ đá nơi ải nước hiểm trở này. Nếu ở vòng đầu vừa rồi, nó mở ra năm cửa trận, có bốn cửa tử một lối thoát hiểm cửa, sinh nằm lập lờ phía tả ngạn sông thì vòng thứ hai này tăng thêm nhiều cửa tử để đánh lừa con thuyền vào. Lối thoát lại sắp xếp lệch qua phía bờ hữu ngạn. Con thuyền không thể lùi lại vì bất kể lí do gì. Ông lái nhận định “cưỡi lên thác Sông Đà, phải cưỡi đến cùng như là cưỡi hổ”.

Không thắng nổi con thuyền ở vòng một, dòng sông tức giận vô cùng. Chúng hồng học tế mạnh đưởi theo. Ông lái mặc kệ chúng. Nắm chặt lấy được cái bờm sóng đúng luồng rồi, ông đò ghì cương lái, băm chắc lấy luồng nước đúng mà phóng nhanh vào lối thoát hiểm, mà lái miết một đường chéo cánh về phía cửa đá ấy. Tuy lối thoát hiểm lập lờ và biến ảo tuy vậy với kinh nghiệm bao năm vượt thác của tớ, ong cảm nhận nó đang nằm tại hướng ấy. Bốn năm bọn thuỷ quân cửa ải nước bên bờ trái liền xô ra cảnh níu thuyền lôi vào tập đoàn lớn cửa tử. Ông đò vẫn nhớ mặt bọn này. Chúng quá quen thuộc vì ông gặp chúng từng ngày.

Đến đay, ông lái thể hiện tài năng và sức mạnh đoạt được của tớ. Đứa nào ở xa thì ông tránh mà rảo bơi chèo lên. Đứa nào sáp lại gần thì ông đè sấn lên mà chặt đôi ra để mở đường tiến. Bọn đá không làm gì được ông trở mặt nhăn nhó, gườm ghe thử thách.

Sau cuối, những luồng tử đã bỏ hết lại sau thuyền. Chỉ từ vẳng reo tiếng hò của sóng thác luồng sinh. Chúng vẫn không ngớt khiêu khích, mặc dầu cái thằng đá tướng đứng chiến ở cửa vào đã tiu nghỉu cái mặt xanh lè thất vọng thua cái thuyền đã đánh trúng vào lối thoát hiểm nó trấn lấy. Con thuyền vượt qua vòng hai bình an. Chỉ là vượt qua vùng đá cạn nhưng này lại là vùng nguy hiểm nhất vì đá ẩn mình trong nước. Không tồn tại kinh nghiệm, không từng trải, từng nhiều lần bị đánh trúng, đánh trúng thì không thể thuộc lòng dòng sông đến thế.

Với trí tưởng tượng và vốn từ phong phú nhất là kỹ năng và kiến thức về quân sự: cách bài binh bố trận, Nguyễn Tuân tạo dựng được đoạn văn mang đầy không khí trận mạc, sinh động.

Vòng 3: Còn một trùng vây thứ ba nữa. Vòng ba ít cửa hơn, phía bên phải phía bên trái đều là luồng chết cả. Nhưng ông lái biết cái luồng sống ở chặng ba nó lại ở ngay giữa bọn đá hậu vệ của con thác. Cứ phóng thẳng thuyền, chọc thủng cửa giữa đó. Thế nhưng, không giản dị và đơn giản đến thế. Chúng đâu để người lái đò đễ tiến vào nơi ấy. Chúng tạo ra nhiều của hơn thế nữa, dụ dỗ con thuyền hết mức.

Không để bị chúng dụ dỗ, ông lái tinh chỉnh con thuyền vút qua cổng đá cánh mở cánh khép. Vút, vút, cửa ngoài, cửa trong, lại cửa trong cùng, thuyền như một mũi tên tre xuyên nhanh qua hơi nước, vừa xuyên vào từ động lái được lượn được. Con thuyền thoát ra ngoài. Ai cũng thở phào nhẹ nhõm. Vòng ba này chỉ ra mắt có mấy giây đồng hồ đeo tay. Đến phía trên rồi mà sơ hở thì cũng thất bại như thuyền. Thất bại ở cửa nào trong cuộc vượt thác ấy đều dẫn theo hậu quả ghê gớm. Thế nhưng, nếu thất bại ở cửa ba lại là một điều nhục nhã so với bất kì tay đò nào.

Một khối hệ thống từ ngữ tượng hình, tượng thanh, nghệ thuật và thẩm mỹ so sánh, câu văn ngắt ra nhiều để diễn tả những động tác trong cùng một số giờ của người lái đò. Nguyễn Tuân như đã vắt kỹ sinh lực của tớ để diễn đạt thành công tính chất mạo hiểm và tinh thần gan dạ, ý chí thuần thục, xuất sắc giang trong nghề leo ghềnh,vượt thác của ông lái dò. Ông lái đò chính hình tượng tài hoa của người nghệ sỹ như Nguyễn Tuân đã quan niệm: Dù bất kể nghề nào, con người thể hiện tài năng, khôn khéo, điêu luyện trong nghề nghiệp, người này là nghệ sỹ.

Với nghệ thuật và thẩm mỹ miêu tả giàu tính tạo hình, phối hợp nhiều yếu tố điện ảnh, lối kể chuyện hồi hộp giàu kịch tính, có cái nhìn trong phòng địa lý đúng chuẩn, nhà quân sự tài ba, nhà văn đã làm tối ưu trận chiến đầy dữ dội nhưng ở đầu cuối con người đã thắng lợi sức mạnh thần thánh của tự nhiên. Này là kì tích lao lực của con người. Tuyệt kỹ làm ra thắng lợi của con người không hề bí hiểm.

Đó đó là sự ngoan cường, chí quyết tâm và nhất là kinh nghiệm đò giang sông nước đã giúp con người nắm chắc binh pháp của thần sông, thần đá. Tuyệt kỹ đó đó là những yếu tố làm ra chất “vàng mười” của nhân dân Tây Bắc và của những người lao lực nói tóm lại. Qua đó nhà văn mệnh danh ý chí của con người, mệnh danh lao lực vinh quang đã đưa con người tới thắng lợi huy hoàng.

Trong con thị lực Nguyễn Tuân, thiên nhiên tự nhiên Tây Bắc quý như vàng, nhưng con người Tây Bắc mới thật xứng đáng Là “vàng mười” của quốc gia ta. “Vàng mười” là để gọi tên vẻ đẹp và giá trị quý báu của con người lao lực. Con người được ví với khối vàng mười quý báu lại chỉ là những ông lái đò nghèo khổ, những người trên hình hài còn in hằn những dấu vết khắc nghiệt của công việc chéo cánh thuyền quá đỗi gian truân, cực nhọc, hiểm nguy.

Toàn bộ những người lái đò trong tuỳ bút này, không trừ một ai, đều làm lụng lặng lẽ, giản dị, tuyệt đối vô danh, vì tác giả nhất định không chịu nêu tên họ. Tuy vậy những con người vô danh đó đã nhờ lao lực, nhờ cuộc đấu tranh đoạt được thiên nhiên tự nhiên mà người ta trở nên lớn lao, kì vĩ.

Người lái đò Sông Đà là một áng văn đẹp được làm ra từ tình yêu quốc gia say đắm thiết tha của một con người muốn sử dụng văn chương để mệnh danh vẻ đẹp vừa kì vĩ, hào hùng, vừa trữ tình, thơ mộng của thiên nhiên tự nhiên, nhất là của con người lao lực bình dị ở miền Tây Bắc. Tác phẩm còn cho thấy công phu lao lực nghệ thuật và thẩm mỹ khó nhọc, cùng với sự tài hoa, uyên bác của người nghệ sỹ Nguyễn Tuân trong việc sử dụng chữ nghĩa để tái tạo những kì công của tạo hoá và những kì tích lao lực của con người.

Ảnh minh họa (Nguồn minh họa)
Hình ảnh minh họa (Nguồn minh họa)

7


Bình An

Bài văn phân tích tác phẩm “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân số 7

Tây Bắc là một mảnh đất có nhiều duyên nợ với nhiều nhà văn, nhà thơ. Mỗi nhà văn, nhà thơ lại tái hiện và khắc họa hình ảnh Tây Bắc ở những góc nhìn không giống nhau. Trong số đó, Nguyễn Tuân đã tìm hiểu được vẻ đẹp thiên nhiên tự nhiên nơi phía trên, nhận thấy được “chất vàng 10” trong tâm hồn con người nơi phía trên. Tùy bút “Người lái đò sông Đà” đó là món quà đầy ý nghĩa mà ông giành cho mảnh đất Tây Bắc.

Qua tài năng của Nguyễn Tuân, con sông Đà hiện lên không được xem là một con sông vô tri vô giác nữa mà trở thành một sinh thể có hồn, một nhân vật có tính cách, tâm trạng và là tuyệt mĩ của tạo hóa. Trước hết, con sông Đà hiện lên là một con sông hung bạo đáng sợ. Đá bờ sông “dựng vách thành”, “có chỗ vách đá chẹt lòng sông Đà như một chiếc yết hầu”, “ngồi trong khoang đò quãng ấy, đang ngày hè mà cũng thấy lạnh”.

Bờ sông Đà thật hùng vĩ, hiểm trở, lòng sông hẹp kéo theo dòng nước chảy xiết. Những ghềnh sóng hiện lên với sự dữ dội, hung hãn “nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió”. Tác giả sử dụng câu văn có sự trùng điệp nhịp văn ngắn để diễn tả sự hung dữ của ghềnh sông. Nó tương tự một mụ phù thủy quái ác “gùn ghè suốt năm như lúc nào thì cũng đòi nợ xuýt bất kể người lái đò nào qua quãng ấy”. Đáng sợ hơn là những cái hút nước của sông Đà.

Những hút nước này còn có độ xoáy rất sâu và lớn như cái giếng bê tông thả xuống sông để làm móng cầu “xoáy tít đáy”. Nơi phía trên tiềm ẩn sự nguy hiểm và là nơi trú ngụ của tử thần. Có những chiếc thuyền bị lôi xuống, ”thuyền đi ngâm dưới lòng sông đến mươi phút sau mới thấy tan xác ở khuỷu sông dưới”. Tác giả đã sử dụng những tri thức điện ảnh để mang về cho những người đọc sự tưởng tượng rõ hơn về những cái hút nước.

Sự hung bạo của sông Đà còn được thể hiện ở thác nước và trận địa đá của Đà giang. Thác nước ở phía trên nó thật khủng khiếp “nó rống lên như tiếng một ngàn con trâu mộng đang lồng lộn giữa rừng vầu, rừng tre nứa nổ lửa….da cháy bùng bùng”. Câu vă của Nguyễn Tuân đã tác động mạnh mẽ và tự tin vào thị giác và thính giác của người đọc, lột tả sự tức giận, ghê gớm của những con thác ở sông Đà. Tác giả tiếp tục cụ thể của những trận địa con sông Đà.

Nhất là trận chiến với ông lái đò. Đà giang hiện lên không khác gì một con thủy quái dữ tợn và khát máu. Nó tìm thấy mọi thủ đoạn sử dụng mọi chiêu thức sử dụng mọi đòn đánh để hạ gục ông lái đò. Trải qua sự khắc họa của Nguyễn Tuân, người đọc có dịp tận mắt chứng kiến được sự hung bạo, ngỗ nghịch bất trị của bà mẹ thiên nhiên tự nhiên.

Trái với vẻ hung bạo và dữ tợn thì cũng có những lúc con sông sông Đà hiện lên thật trữ tình. Con thủy quái ấy đã rũ mình và vứt bỏ sự gớm ghiếc để trở thành một thiếu nữ kiều diễm. Nét trữ tình của con sông Đà được thể hiện ở hình dáng con sông. Dòng sông Đà mềm mịn “từng nét trải ra trên đại dương đá lờ đờ bóng mây”. Dòng sông Đà được Nguyễn Tuân ví với mái tóc thướt tha của người phụ nữ đang độ thanh xuân. “Con sông Đà tuôn dài, tuôn dài…đốt nương xuân”. Này là một vẻ đẹp đầy sức sống và mang nét nên th, mờ ảo giữa mây trời khói núi. Màu sắc sông Đà thay đổi theo mùa và mỗi mùa mang một vẻ đẹp riêng.

Vẻ đẹp con sông Đà còn được tô điểm bởi cảnh ven sông và cảnh trên sông. Khung cảnh thiên nhiên tự nhiên ven sông Đà thật giàu chất thơ. “Cảnh ven sông ở phía trên lặng tờ”, “một lương ngô…”,Thật là một bức tranh dạt dào nguồn nhựa sống, lam mê đắm hồn người.” Bừ sông hoang dại…cổ tích tuổi xưa”. Với hình ảnh so sánh tài hoa, độc đáo và khác biệt của Nguyễn Tuân đã kéo người đọc trở về thuở bình yên của sông Đà từ ngàn năm trước đó.

Nói tóm lại, Nguyễn Tuân đã khắc họa rất thành công hình tượng con sông Đà với hai tính cách: hung bạo đến đáng sợ và trữ tình đến tuyệt mĩ. Nhà văn đã cho chúng ta thấy được sự tài hoa trong trí tưởng tượng phong phú, trong những liên tưởng táo bạo, bất thần, những so sánh mang dấu tích cá thể của Nguyễn Tuân trên những trang văn.

Ảnh minh họa (Nguồn minh họa)
Hình ảnh minh họa (Nguồn minh họa)

8


Bình An

Bài văn phân tích tác phẩm “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân số 8

Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân là bút ký kỳ diệu, là kết quả của chuyến thâm nhập thực tiễn vùng sông Đà 1958 – 1960 trong phòng văn, in trong tập bút ký Sông Đà. Cảm hứng gắn bó với mảnh đất và con người Tây Bắc đã in đậm trong hình ảnh người lái đò nghệ sỹ và con sông Đà vừa hùng vĩ vừa nên thơ.

“Tây Bắc ư? Có riêng gì Tây Bắc.

Lúc lòng ta đã hóa những con tàu

Lúc Tổ quốc bốn bề lên tiếng hát

Tâm hồn ta là Tây Bắc chứ còn đâu.”

(Tiếng hát con tàu – Chế Lan Viên)

Trong những ngày tháng toàn nước rộn rang lên đường theo tiếng gọi của “tâm hồn Tây Bắc” để xây dựng lại một miền quê của Tổ quốc, có biết bao nhà văn, nhà thơ đã triển khai quy trình lột xác để đến với cách mạng. Một trong những nhà nghệ sỹ yêu nước ấy là Nguyễn Tuân – cây độc huyền cầm của nền văn học Việt Nam, người đã mang lại những tờ hoa thơm thảo cho đời. Nguyễn Tuân đến với Tây Bắc qua tùy bút Người lái đò sông Đà – một tác phẩm thể hiện rõ ràng và thâm thúy phong thái nghệ thuật và thẩm mỹ độc đáo và khác biệt của ông.

Đến với nghệ thuật và thẩm mỹ, so với Nguyễn Tuân là đến với sự tìm tòi và sáng tạo, chính vì “nhà văn là người sáng tạo lại trái đất”. Nguyễn Tuân sợ mình của ngày thời điểm hôm nay giống với mình của ngày hôm qua, sợ sự trùng lặp tầm thường. Chính vì thế, ông đã lấy “chủ nghĩa” xê dịch “làm đề tài cho tác phẩm, làm mục đích cho cuộc đời mình. Sống là để đi, để tìm hiểu những điều mới lạ.

Trước cách mạng, một mình với chiếc vali, Nguyễn Tuân đã bôn ba trên nhiều miền quê quốc gia tuy vậy với tâm trạng của kẻ “thiếu quê nhà”, bất mãn với cuộc đời. Đó cũng là tâm trạng chung của thời đại. Sau cách mạng, ông cũng xuôi ngược nhiều nơi tuy vậy với tinh thần của tình nhân quê nhà xứ sở, muốn thêm phần vào công cuộc xây dựng Tổ quốc.

Chính nhà văn đã từng nói đến việc Tây Bắc là để “đi tìm cái thứ vàng mười của màu sắc tuy vậy núi Tây Bắc, và nhất là cái thứ vàng mười mang sẵn trong tâm trí toàn bộ những con người thời buổi này đang nhiệt tình gắn bó với công cuộc xây dựng cho Tây Bắc thêm sáng sủa vui tươi và kiên cố”. Với tình yêu quê nhà sâu nặng và bầu nhiệt huyết sôi sục ấy, Nguyễn Tuân đã sử dụng uyển chuyển, tinh vi vốn ngôn từ phong phú của tớ để viết nên những tờ hoa thơm thảo về con người và thiên nhiên tự nhiên của miền sông núi này…

Tác giả hay đi tìm cảm xúc mạnh cho những giác quan. Vì vậy, những trang văn của ông thường mang theo âm điệu của những trận cuồng phong, bão tố. Nhưng vẫn không vì thế mà chúng mất đi nét dịu hiền, thơ mộng. Qua ngòi bút Nguyễn Tuân, sông Đà hiện lên vừa hung bạo nhưng cũng vừa trữ tình. Nó mang tâm địa xảo quyệt của thứ quân thù số một, thậm chí cướp đi mạng sống của bất kể kẻ nào lỡ sa chân vào “thạch trận”…”Nước sông Đà reo như đung nóng lên một trăm độ…đá ở phía trên từ ngàn năm vẫn mai phục hết trong trái tim sông” và lúc thấy chiếc thuyền nào nhô vào thì chúng “nhỏm cả dậy để vồ lấy”…

Nhưng cái hung hãn dữ tợn ấy vẫn không làm mất đi được nét trữ tình ở sông Đà. Miêu tả con sông ở những đoạn xuôi dòng, ngòi bút Nguyễn Tuân bỗng trở nên mềm mịn, uyển chuyển, mang đậm màu thơ. “Con sông Đà tuôn dài như một áng tóc trữ tình, đầu tóc, chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban, hoa gạo tháng hai và cuồn cuộn khói núi Mèo đốt nương xuân”…

Trên con sông ấy, ông lái đò xuất hiện, dữ dội và phi thường. Trong trận chiến đấu “một mất, một còn” với thác nước, tác giả cho ta thấy được cái tài hoa, trí dũng tuyệt vời của ông lái. Người lái đò sông Đà là hiện thân của tác giả, chỉ thích lao vào những trận chiến đấu nguy hiểm với thác nước dữ dội mà không ưa xuôi thuyền trên dòng sông êm ả…

Giọng văn Nguyễn Tuân thật tự nhiên và phóng túng lúc miêu tả hai trạng thái đối lập của cùng một sự vật. Sông Đà vừa trữ tình vừa hung bạo, vừa là “quân thù , vừa là “cố nhân”. Dưới ngòi bút tác giả, con sông không chết cứng mà vận động một cách mạnh mẽ và tự tin, sôi sục bằng những từ ngữ gợi hình ảnh, tác động mạnh vào giác quan người đọc.

Ông lái đò cũng thế cũng xuất hiện một cách sinh động, rõ ràng và tinh tế và sắc sảo… So với Nguyễn Tuân, “đã là văn thì trước hết phải là văn”. Văn phải đẹp, phải trau chuốt. Nét đẹp ấy đã phân phối cách nhìn của tác giả trên toàn bộ tác phẩm. Con người và sự vật, qua ngòi bút Nguyễn Tuân, đều được khai thác trên phương tiện mĩ thuật và tài hoa nghệ sỹ.

Nét trẻ đẹp sông Đà là một công trình xây dựng dày công sáng tạo của tạo hóa. Nó vừa hùng vĩ vừa nên thơ. Nó đẹp từ dáng dấp đến màu sắc. Cái áng tóc trữ tình của người thiếu nữ ấy là nguồn cảm hứng cho biết thêm bao nhà thơ, nhà văn. Nước sông Đà cũng thế. “Ngày xuân dòng xanh ngọc bích”, “Ngày thu nước sông Đà lừ lừ chín đỏ như da mặt người bầm đi vì rượi bữa”.

Con sông ấy so với tác giả không những đơn thuần là một cảnh đẹp thiên nhiên tự nhiên mà nó thật sexy nóng bỏng. Nó gây ra nỗi nhớ da diết cho những ai đó đã từng một lần gặp gỡ rồi lại đi xa. Tái ngộ sông Đà, tác giả cảm thấy tâm hồn lâng lâng vui sướng như hội ngộ cố nhân. “Chao ôi, trông con sông, vui như thấy nắng giòn tan sau kì mưa dầm, vui như nối lại chiêm bao đứt quãng”.

Và trong cái đẹp tươi, thơ mộng của đất trời thiên nhiên tự nhiên, con người xuất hiện như một nghệ sỹ tài hoa. Ông lái tinh chỉnh con thuyền một cách chủ động và thuần thục. Ông khi nào cũng đứng trên thác sóng dữ dội mà bắt chúng phải qui hàng. “Nắm chặt lấy được cái bờm sóng đúng luồng rồi, ông đò ghì cương lái, bám dính chắc lấy luồng nước đúng mà phóng nhanh vào lối thoát hiểm, mà lái miết một đường chèo về phía cửa đá ấy”. Nguyễn Tuân miêu tả hình ảnh ông lái tinh chỉnh chiếc thuyền cứ như một nhạc sĩ đang kéo đàn violon

.

“Người lái đò sông Đà” là một bước chuyển lớn trong phong thái Nguyễn Tuân. Trước cách mạng, nhà văn thường đi tìm đề tài cho tác phẩm bằng phương pháp trở lại với quá khứ, với một thời vang bóng đã qua. Nhân vật của Nguyễn Tuân là những Huấn Cao, quản ngục mang tâm trạng của kẻ “nào biết trên đầu có ai”. Nhân vật “vang bóng một thời” là những vị nhân vật ngang dọc, “khinh bạc đến điều”. Nhưng sau cách mạng, Nguyễn Tuân đã tìm thấy chất tài hoa nghệ sỹ ở những con người lao lực hết sức bình dị, thân thiện.

Huấn Cao giờ phía trên đã lùi vào dĩ vãng chỉ từ phía trên một ông lái đò cả đời gắn bó với công việc, với cuộc sống thường ngày. Hình ảnh ông lái lênh đênh trên sóng nước, chiến đấu với tử thần bằng cây sào bé xíu nhỏ gây xiết bao xúc động trong trái tim người đọc. Nguyễn Tuân đã trao tặng ông chiếc huy chương nhân vật lao lực trên ngực như một niềm hãnh diện thiêng liêng. Ông lái xuất hiện trước thị lực chúng ta như những người nghệ sỹ tài hoa trí dũng tuy vậy toàn. Miêu tả hình ảnh người đời thường lái đò, Nguyễn Tuân đã thể hiện tấm lòng trân trọng, cảm phục những con người thêm phần vào công cuộc xây dựng Tổ quốc.

Trong việc tái hiện lại hình ảnh sông núi Tây Bắc và người lái đò, Nguyễn Tuân đã phối hợp nhiều phương tiện của nhiều ngành nghệ thuật và thẩm mỹ: hội họa, điêu khắc, điện ảnh, âm nhạc… Mọi vật, mọi sự như hiện ra trước thị lực ta sừng sững và sinh động. “Ngoặt khúc sông lượn, thấy sóng bọt đã trắng xóa cả một chân trời đá”. Tiếng động sóng vỗ vào đá, vào mạn thuyền, sóng dậy lên thành thác núi, “một thằng bạn quay phim táo tợn…đã gan dạ ngồi xuống một chiếc thuyền thúng tròng trành” rồi lao xuống “đáy hút sông Đà” để quay phim…

Toàn bộ những gì nhà văn viết ra, những gì nhà văn tưởng tượng và sáng tạo thành đều như được dựng lại trước người đọc. Tiếp xúc với tác phẩm Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân, ta như đang đứng trước con sông ấy, tận mắt chứng kiến cuộc vật lộn giữa ông lái với thác nước, tận mắt chứng kiến từng đoạn sông dữ tợn, lởm chởm những đá ngầm, đá nổi và cả những đoạn sông êm ả, trữ tình.

Trong đoạn văn, Nguyễn Tuân sử dụng cả những kỹ năng và kiến thức về quân sự, võ học… Trận chiến đấu giữa người lái với thạch trận sông Đà ra mắt thật thú vị, li kì: “Mặt nước hò la”, sóng nước “đá trái mà thúc gối vào bụng và hông thuyền”. Nó “bám lấy thuyền như đô vật túm thắt sườn lưng ông đò đòi lật ngửa mình ra”… Toàn bộ những từ ngữ và hình ảnh mang đậm nét “quân sự, võ thuật” ấy như gợi lại trước thị lực ta quan cảnh một cuộc hỗn chiến nguy hiểm, đầy hồi hộp thú vị.

Nguyễn Tuân từng được mệnh danh là nhà văn của sự tài hoa và uyên bác. Nguồn tri thức khổng lồ của ông về lịch sử dân tộc, khoa học, địa lí, sinh học… thường được tuôn trào dào dạt trong tác phẩm. Với Người lái đò sông Đà, tác giả đã đưa ta đến với một miền quê nhà Tổ quốc. Vị trí sông Đà, lịch sử dân tộc sông Đà đã được Nguyễn Tuân ra mắt bằng những trang viết đầy tính “uyên bác”. Nhiều địa danh được tác giả nhắc đến trong tác phẩm như Tà Mường Vát, Sơn La, Hát Loóng… Toàn bộ, toàn bộ chứng tỏ sự hiểu biết rất rộng và rất sâu của tác giả lúc viết về sông Đà…

Kinh nghiệm diễn đạt và vốn ngôn từ của Nguyễn Tuân thật phong phú. Mỗi từ ngữ lúc đưa vào câu văn dường như đã được chắt lọc, gọt giũa cảnh giác. Ông đã sáng tạo thành nhiều từ ngữ mới lạ, độc đáo và khác biệt. Giọng văn đôi lúc có vẻ thô kệch, dàn trải nhưng lại hết sức cô đúc và tự nhiên. Nguyễn Tuân không những viết nên những trang văn đầy tài hoa và thanh lịch mà ông còn sáng tạo thành những trang thơ cho đời. Đọc những dòng viết về con sông Đà trữ tình, ta không khỏi ngỡ ngàng, ngạc nhiên trước giọng văn êm ái, êm ả dịu dàng như thơ của Nguyễn Tuân.

Viết về người lái đò sông Đà, viết về một vùng quê nhà Tổ quốc, Nguyễn Tuân đã thể hiện nguồn xúc cảm yêu thương tha thiết so với người lao lực và thiên nhiên tự nhiên quốc gia. Sông Đà càng đẹp, càng sinh động, ông lái càng gan góc, ngoan cường trong công việc ta càng thấy được tấm lòng nhân đạo thâm thúy trong phòng văn – Người lao lực trong tác phẩm .

Nguyễn Tuân thật bình dị từ công việc đến hình dáng, cách ăn nói. Nhưng ông ta lại là người nhân vật trước thị lực Nguyễn Tuân. Nhà văn đã phát hiện ra trong con người bình dị ấy chất nghệ sỹ tài hoa, dám đương đầu với sóng to gió lớn để chèo chống con thuyền qua sông. Ông lái hiện lên trong tác phẩm là người lao lực hăng hái, quên mình vì công việc.

Cuộc sống đời thường quanh ta vốn dĩ rất tầm thường, cũ kĩ. Ngày lại qua ngày, mây vẫn bay và gió vẫn thổi…nhưng chính nhà văn là người mang lại cho ta một trái đất mới, tinh khôi, kì diệu. Nguyễn Tuân cũng là một nhà văn, một người thêm phần sáng tạo lại trái đất. Văn chương của Nguyễn Tuân đã mang đến cho chúng ta một chân trời huyền bí riêng không liên quan gì đến nhau, thú vị và độc đáo và khác biệt. Này là chân trời của nét đẹp, của sự tài hoa và uyên bác…

Ảnh minh họa (Nguồn minh họa)
Hình ảnh minh họa (Nguồn minh họa)

9


Bình An

Bài văn phân tích tác phẩm “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân số 9

Với bài kì nổi tiếng “người lái đò sông Đà” – rút từ tập “tùy bút sông Đà” xuất phiên bản năm 1960, Nguyễn Tuân muốn xưng tụng ông lái đò tài hoa trì dựng trên sông thiên nhiên tự nhiên bạo liệt, và ngôn từ Nguyễn Tuân lại hùa nhau xưng tụng tác giả của nó như một ông tài bậc thầy lèo lái con thuyền chữ trên dòng sông Thi không kém thác ghềnh. Chính từ áng kỳ này, người nghệ sỹ vốn nổi tiếng tài hoa uyên bác từ xưa cách mạng tháng 8 nay lại có dịp trổ ra một phong thái nghệ thuật và thẩm mỹ đầy góc cạnh thú vị trước 1 cuộc sống thường ngày đã thay đổi. Tác phẩm đã khắc hoạ vẻ đẹp nhiều mẫu mã vừa hung bạo vừa trữ tình của con sông Đà và mệnh danh người lái đò giản dị mà kì vĩ trên dòng sông.

Nguyễn Tuân là một nhà văn lớn của dân tộc, một nghệ sỹ tài hoa suốt đời đi tìm, và tôn vinh nét đẹp. Ông có vị trí quan trọng và đóng góp không nhỏ so với văn học tiến bộ: thúc đẩy thể tùy bút, bút kí văn học đạt tới trình độ nghệ thuật và thẩm mỹ cao, làm phong phú thêm ngôn từ văn học dân tộc, mang về cho nền văn xuôi tiến bộ một phong thái tối ưu, tài hoa và độc đáo và khác biệt.

Với chất tài hoa tài tử sẵn có trong một tâm hồn nghệ sỹ yêu nét đẹp, một bộ óc uyên bác và lối hành văn cầu kì, độc đáo và khác biệt, Nguyễn Tuân gây tuyệt hảo với người đọc bởi những tác phẩm cực đẹp. So với ông, đã đẹp là phải đẹp đến toàn mĩ, đã dữ dội là phải dữ dội đến khác thường, đến tột đỉnh. Và trong một chuyến hành trình gian nan và đầy hào hứng đến vùng Tây Bắc rộng lớn, xa xôi, ông đã tìm thấy cho mình một “nàng thơ” hoàn mĩ: sông Đà với hai “thái cực” xích míc đến mê hoặc: hung bạo, dữ dội mà trữ tình, đẹp tươi.

Sự hung bạo của Đà giang đã được Nguyễn Tuân thể hiện một cách rất tài tình trong tác phẩm. Viết về Đà giang, ngòi bút của Nguyễn Tuân vô cùng phóng túng, thoải mái bởi “Người lái đò sông Đà” được viết bằng thể loại tùy bút. Ông chẳng khác nào một nhà quay phim lão luyện. Có lúc ống kính trong phòng văn tiếp cận con sông Đà từ phía viễn cảnh. Từ trên cao, Nguyễn Tuân tìm thấy con sông Đà dài ngoằn ngoèo như một sợi dây thừng.

Có đôi lúc, ống kính trong phòng văn lia vào để quay cận cảnh từng quãng sông hẹp, cắt từng đoạn sông để mô tả cái sự hung bạo của những đoạn sông với hình ảnh “đá bờ sông, dựng vách thành, mặt sông chỗ ấy chỉ lúc đúng ngọ mới xuất hiện trời.” Thậm chí có những đoạn “vách đá thành chẹt lòng Sông Đà như một chiếc yết hầu. Đứng bên này bờ nhẹ tay ném hòn đá qua bên kia vách.

Có quãng con nai con hổ đã từng vọt từ bờ này sang bờ kia”. Tuyệt vời hơn thế nữa là việc “ngồi trong khoang đò qua quãng ấy, đang ngày hè mà cũng thấy lạnh, cảm thấy mình như đang ở hè một chiếc ngõ mà ngóng vọng lên một khung cảnh cửa sổ nhà nào ở tầng nhà thứ mấy vừa tắt phụt đèn điện. Và phong thái độc đáo và khác biệt của Nguyễn Tuân còn được thể hiện qua tầm nhìn điện ảnh được sử dụng để cảm nhận, tạo cho những người đọc một tuyệt hảo về vẻ đẹp của sự hùng vĩ mà thiên nhiên tự nhiên Tây Bắc đã mang lại.

Những quãng ghềnh thác hãy còn đáng sợ ở cái dữ dằn của gió – nước: quãng mặt ghềnh Hát Loong, dài hang cây số, gió phối phù hợp với nước, với đá, với sóng tạp nên những cơn xoáy thật kinh hãi: “nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió cuồn cuộn luồng gió ghùn ghè suốt năm suốt tháng như lúc nào thì cũng đòi nợ xuýt”. Cái dữ dội, hung bạo của ghềnh thác được mô tả thành công và sinh động như đang hiện hữu trước thị lực người đọc bởi nghệ thuật và thẩm mỹ tài tình của Nguyễn Tuân với hang loạt những động từ mạnh, câu văn nhiều dấu phẩy liên tục tạo ra sự liệt kê trùng điệp của hành vi “sô” và phần nào đó dựng nên nhịp điệu quay quồng, dồn dập vừa như cái dữ dội, mạnh bạo của dòng nước mà còn như tiếng tim đập của người đi trên sông.

Như vậy rõ ràng ở nơi ấy lòng sông rất hẹp, độ dốc của con thác rất cao, nhiều luồng chết, vực xoáy. Viết về con sông Đà hung bạo, tác giả sử dụng những câu văn rất ngắn, huy động cơ bản kỹ năng và kiến thức võ thuật và quân sự để miêu tả sự vận động của dòng nước. Ông cũng cảm nhận con sông bằng nhiều giác quan để kích thích trí tưởng tượng của người hâm mộ bạn đọc. Bởi vậy, con sông Đà hiện lên là một nhân vật có tính cách và cả ngôn từ.

Ta còn thấy Nguyễn Tuân triệu tập vào miêu tả sự hung bạo của Đà giang ở những hút nước với cách liên tưởng vô cùng táo bạo. Ở những cái hút nước tương tự những cái giếng bê tông người ta thả xuống để sẵn sàng làm móng cầu: “trên những cái hút nước ấy cũng đang quay lư lừ những cánh quạ đàn”. Nước ở đó cứ “thở và kêu như cửa cống cái bị sặc”, có những lúc lại nghe rờn rợn như tiếng “rót dầu sôi”. Sông Đà không khác gì một loài thú dữ đầy ranh mãnh, chực chờ vồ lấy những chiếc thuyền mỏng tanh manh. “Cho nên không một chiếc thuyền nào dám men gần cái hút nước ấy…

Bè gỗ nghênh ngang qua phía trên vô ý là bị hút nước đó lôi tuột xuống, có chiếc thuyền bị nó giồng ngay cây chuối ngược rồi vụt biến đi, bị dìm dưới lòng sông đến mười phút sau, mới thấy tan xác ở khuỷnh sông dưới”. Những so sánh, ví von “như cửa cống bị sặc”, “như cái giếng bê tông”… đầy gợi hình, sexy nóng bỏng của tác giả gây cảm xúc rất mạnh làm cho những người đọc như nghe thấy, tìm thấy cận cảnh cái hung dữ của sông Đà mà thót tim lại. Thế nhưng, giống như là đang cùng người đọc ngồi cùng một chiếc thuyền qua sông, Nguyễn tuân lại đưa người đọc đến những cái ghê rợn hơn thế nữa của dòng sông Đà.

Trước hết là những tiếng động của tiếng thác gào rùng rợn, hoang dã: con sông Đà đang trở thành một loại thủy quái vừa tàn tệ, vừa nham hiểm: “Tiếng nước thác nghe như là oán trách gì, rồi lại như là van xin, rồi lại như là khiêu khích, giọng gằn mà chế nhạo. Thế rồi nó rống lên như tiếng một ngàn con trâu mộng đang lồng lộn giữa rừng vầu, rừng tre nứa nổ lau, đang phá tuông rừng lửa, rừng lửa cùng gầm thét với đàn trâu da cháy bừng bừng”. Ở đoạn văn này, tác giả đã huy động rất nhiều phương pháp nghệ thuật và thẩm mỹ như nhân hóa, liên tưởng, so sánh, sử dụng hàng loạt động từ mạnh khiến cho hình ảnh sông Đà thật ghê rợn như một nhân vật mang tâm địa hiểm nghèo với cái kiểu khôn khéo, ranh ma.

Tiếp đến là việc hung bạo, dữ dằn của đá sông Đà, này là những cửa tử đang mai phục ẩn nấp để gieo rắc kinh hoàng cho những người lái đò. Bằng tri thức sâu rộng về quân sự, võ thuật, thể dục, thể thao và điện ảnh, Nguyễn Tuân đã phác họa nên một trận chiến đầy gay cấn như một quyển binh pháp về đánh trận trên sông Đà. Đá ở phía trên được phân thành ba tuyến và năm cửa, bốn cửa tử và duy nhất chỉ một lối thoát hiểm.

Lòng sông thì trắng xóa làm tối ưu những tảng đá đang bày thế trận, tảng nào, hòn nào “trông cũng ngỗ nghịch và như những vị tướng”, “có vị trông oai phong lẫm liệt”, “có vị thì như đang hất hàm bắt cái thuyền phải xưng tên xưng tuổi trước lúc giao chiến”. Có vị “lại lùi về một chút và thử thách cái thuyền có xuất sắc thì tiến gần vào”.

Con thác khúc sông này mới độc áo, xảo quyệt làm sao! Nó như đang mai phục để rồi đột nhiên nhổm cả dậy vồ lấy con thuyền nơi khúc sông ngoặt, lúc thì nó lại tỏ ra sơ hở để dụ con thuyền vào rồi bất thần quay lại đánh quật vu hồi. Lúc đánh giáp lá cà tì nó đâm thẳng vào hông ông lái đò, bẻ gãy cán chèo, rồi đá trái thúc gối vào bụng, giở đủ đòn âm, đòn tỉa, rồi túm lấy thắt sườn lưng đòi lật ngửa bụng ông lái đò trên trận nước. Nó vừa đánh vừa reo hò la hét vang động cả một vùng sông nước hoang vu.

Đồng thời cùng lúc, lúc viết về dòng sông, Nguyễn Tuân đã thể hiện rõ mình là một nhà văn với tình yêu quê nhà quốc gia tha thiết bởi trong văn chương nghệ thuật và thẩm mỹ, viết về sông núi là viết về giang sơn mà viết về giang sơn là viết về Tổ quốc. Phía trên là tình yêu nhất quán trong cuộc đời cầm bút trong phòng văn. Trước cách mạng, tình yêu quê nhà Tổ quốc của Nguyễn Tuân được thể hiện một cách thầm kín trải qua tác phẩm “Thiếu quê nhà”.

Không chỉ là tạm dừng ở đó, ngòi bút của Nguyễn Tuân còn triệu tập vào để miêu tả cái vẻ đẹp lãng mạn, thơ mộng của dòng sông Đà, nhất là đoạn sông ở phần hạ lưu. Tình nhân văn nhận thấy Đà giang hiện lên qua ngòi bút của Nguyễn Tuân thơ mộng, lãng mạn, trữ tình, vô cùng kiều diễm.

Nếu ở đoạn văn trên, Nguyễn Tuân miêu tả con sông Đà hung bạo với những kỹ năng và kiến thức nền cơ bản là quân sự hay võ thuật cùng những câu văn ngắn, nhiều động từ, nhiều thanh trắc thì đến đoạn văn này, Nguyễn Tuân cơ bản sử dụng kỹ năng và kiến thức phượt, kỹ năng và kiến thức lịch sử dân tộc, kỹ năng và kiến thức văn học với câu văn vươn dài ra như nhịp chèo khoan thai của thuyền tôi trôi trên sông Đà. Nếu để ý, tình nhân văn hẳn sẽ nhận thấy có đến mười bốn câu văn Nguyễn Tuân kết thúc toàn với thanh bằng để tạo cảm xúc mênh mang mềm mịn.

Nét đẹp của sông Đà, mà cũng đều có lẽ cũng là nét xin xắn trong tâm hồn Nguyễn Tuân, hiện lên mỗi khác qua mỗi tầm nhìn không giống nhau. Lúc nhà văn bay tạt ngang sông Đà, từ trên cao nhìn xuống con sông, điều trước hết tìm thấy lại đó là hình dáng như “cái dây thừng ngoằn ngoèo”, sau này là “từng nét sông tãi ra trên đại dương đá lờ lờ bóng mây” rất tinh xảo và ngưng đọng lại hình ảnh “sông Đà tuôn dài như một áng tóc trữ tình, đầu tóc chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo tháng hai và cuồn cuộn mù khói núi Mèo đốt nương xuân”.

Và những lần sau nữa, lúc Nguyễn Tuân “nhìn say sưa làn mây ngày xuân bay trên sông Đà” hoặc lúc xuyên qua đám mấy ngày thu mà nhìn xuống dòng nước sông Đà”, ông thấy dòng sông hiện lên như một mĩ nhân hiền dịu đầy xuân sắc với bao màu sắc biến hóa diệu kì: “ngày xuân dòng xanh ngọc bích”, “ngày thu nước sông Đà lừ lừ chin đỏ như da mặt một người bầm đi vì rượu bữa”. Con sông xinh đẹp, sinh động biết bao chứ không phải là con sông đen như “thực dân Pháp đã đè ngửa con sông ta ra đổ mực Tây vào mà gọi bằng một chiếc tên Tây láo lếu”.

Và con sông Đà lại đẹp một kiểu khác nữa, lúc Nguyễn Tuân dẫn người đọc đi xuyên rừng đến. Ông đã gọi sông Đà đến ba lần tiếng “cố nhân”. Nguyễn Tuân tuyệt hảo với cái màu loang loáng của mặt nước như trẻ con nghịch chiếu gương vào thị lực mình rồi bỏ chạy”. Và ông bất chợt phát hiện trong cái lấp lánh lung linh ấy “sáng lóe lên một màu nắng tháng ba Đường thi “Yên hoa tam nguyệt há Dương Châu”. Bờ bãi sông Đà rập rờn bay bao chuồn chuồn bươm bướm.

Nhà văn vui sướng đắm say lúc hội ngộ cùng con sông. Nỗi niềm ấy được ông ví von như thú vui lúc thấy cái “nắng giòn tan sau kì mưa dầm”, “như nối lại chiêm bao đứt quãng” – cái nắng sưởi ấm tình cảm thân thương, thân thiện của tác giả trong cảm xúc “đằm đằm ấm ấm như hội ngộ cố nhân”.

Một lần nữa lúc thuyền trôi ven bờ, tác giả đã phát hiện được thêm bao nhiêu vẻ đẹp sexy nóng bỏng của con sông. Gây tuyệt hảo trước hết với người nghệ sỹ là việc tĩnh lặng nhẹ nhàng: “Hình như từ đời Lí đời Trần đời Lê, quãng sông này cũng lặng tờ đến thế mà thôi”. Con sông lúc này không hẳn chỉ là của hiện tại, nó trôi ngược về quá khứ xa xưa với sự so sánh, liên tưởng đầy bất thần của tác giả: “Bờ sông hoang dại như một bờ tiền sử.

Bờ sông hồn nhiên như một nỗi niềm cổ tích tuổi xưa”. Càng đọc, ta càng có cảm xúc như tác giả đã nhập thân làm một với cỏ cây sông nước, như say sưa mê đắm với không khí nơi phía trên khiến cho hiện dần lên trước ống kính bao vẻ đẹp sinh động: này là “nương ngô nhú lên mấy lá ngô non đầu mùa”, là “cỏ gianh đồi núi đang ra những nõn búp”, là “một đàn hươu vúi đầu ngốn búp cỏ gianh đẫm sương đêm”. Đằng sau những vóc dáng, những thực thể, màu sắc ấy, người ta còn thấy một sức sống ngồn ngộn, tươi mới, tươi trẻ đang ẩn nấp, đang ngầm sinh sôi, hoạt động.

Kì ảo hơn thế nữa là lúc nhà văn như đã nghe được tiếng nói của chú ấy hươu: “thơ ngộ ngẩng đầu nhung khỏi áng cỏ sương” cũng như dòng sông “đang lắng nghe những giọng nói êm êm của người xuôi”. Và từ hiện tại, ông mơ ước đến tương lai nghe một “tiếng còi sương” hoặc “thèm được giật mình vì một tiếng còi xúp-lê của một chuyến xe lửa trước hết” hòa nhập cùng dòng sông “lững lờ như nhớ thương”.

Mà thậm chí nói tâm hồn nhà văn như vỗ cánh cùng ước mơ sông Đà đẹp tươi hơn trong ngày mới dựng xây. Càng về cuối bức tranh, sông Đà càng đẹp và sống động với “áng cỏ sương”, rồi “đàn cá dầm xanh quẫy vọt lên mặt sông bụng trắng như bạc rơi thoi” và “tiếng cá đập nước sông đuổi mất đàn hươu vụt biến”. Cảnh thiên nhiên tự nhiên cứ mở rộng dần bằng vẻ đẹp vừa hiện thực vừa biến ảo trong cái nhìn đắm mình trong thơ mộng trong phòng văn.

Ta còn thấy hai nghệ thuật và thẩm mỹ nhân hóa và so sánh được Nguyễn Tuân sử dụng một cách rất nhuần nhụy. Ông cảm nhận con sông Đà và so sánh nó, ví von nó như một áng tóc của người thiếu nữ vô cùng lãng mạn, trữ tình, mĩ lệ: “như một áng tóc trữ tình”… Phía trên được xem như đoạn thơ đẹp tuyệt vời nhất trong tùy bút “Sông Đà”. Đọc xong “Người lái đò sông Đà”, gấp lại trang sách đã lâu nhưng những câu văn đẹp như những vần thơ ấy vẫn giăng mắc, ở trọ mãi trong tâm hồn của mỗi tình nhân văn.

Nhà văn đã khiến cho dòng cảm xúc dào dạt thốt lên thành lời đối thoại im re với thiên nhiên tự nhiên, bờ bãi ven sông, dường như con người muốn hòa vào cùng cảnh vật, để ngắm nhìn vẻ đẹp đầy sức thu hút của dòng sông. Ngòi bút nhà văn đến lúc này mới thật sự tung hoành trong sự say sưa tìm hiểu cội nguồn, kể về lịch sử dân tộc dòng sông gắn với cuộc sống thường ngày và con người Tây Bắc, những người đã đón nhận những tặng vật hào phóng của sông Đà.

Cảm xúc từ thực tại của Nguyễn Tuân còn khơi nguồn cho những mơ ước mang ý nghĩa dự báo về tương lai, biến sức mạnh của dòng sông trái tính trái nết thành nguồn thủy điện dồi dào. Rõ ràng, thực tại cuộc sống thường ngày mới đã giúp cho Nguyễn Tuân có những dự cảm đúng chuẩn, có niềm tin vững chắc vào những con người đang xây dựng một chính sách mới, đem lại sinh khí mới cho cuộc sống thường ngày ở sông Đà.

Với sự quan sát tinh tường, trí tưởng tượng phong phú và tư duy liên tưởng so sánh bất thần phối hợp cùng việc sử dụng tài tình ngôn từ Tiếng Việt với những cấu trúc câu trùng điệp, phối hợp linh hoạt và đầy sáng tạo những phương pháp tu từ, tác giả đã làm tối ưu lên hình tượng con sông Đà như một hình tượng về sức mạnh dữ dội và vẻ đẹp hùng vĩ nhưng cũng đầy thơ mộng của thiên nhiên tự nhiên quốc gia. Hình tượng thiên nhiên tự nhiên này cũng đó là phông nền cho sự xuất hiện và tôn vinh vẻ đẹp của người lao lực trong mức độ mới.

Qua đó, nhà văn cũng thể hiện được sự tài hoa của tớ lúc liên tục sáng tạo thành những vóc dáng biến ảo khôn lường khiến cho người đọc phải ngạc nhiên, thán phục. Này là sự tài hoa thiên bẩm cùng với nền tảng là một vốn kỹ năng và kiến thức uyên bác về cả nghệ thuật và thẩm mỹ lẫn cuộc đời, sự dày công quan sát, tìm hiểu đối tượng người dùng cần tiếp cận, tìm hiểu cũng như tình cảm man mác sâu nặng, đằm thắm và giàu sức sống, đầy tươi trẻ giành cho Tổ quốc.

Tuỳ bút “ Người lái đò sông Đà” là tác phẩm tiêu biểu cho phong thái nghệ thuật và thẩm mỹ tài hoa uyên bác trong phòng văn Nguyễn Tuân . Tác phẩm không những ngợi ca vẻ đẹp kì vĩ thơ mộng của thiên nhiên tự nhiên Tây bắc mà còn mệnh danh vẻ đẹp bình dị , nhân vật mà tài hoa của người dân lao lực nơi phía trên . Qua đó, nhà văn Nguyễn Tuân thể hiện tình yêu quốc gia , niềm tự hào hứng khởi, gắn bó tha thiết với non sông Việt Nam.

Ảnh minh họa (Nguồn minh họa)
Hình ảnh minh họa (Nguồn minh họa)

10


Bình An

Bài văn phân tích tác phẩm “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân số 10

Người lái đò sông Đà là một bài trích trong tập Sông Đà. Phía trên là kết quả của chuyến hành trình thực tiễn của tác giả ở Tây Bắc năm 1958. Ông sông với bộ đội, thanh niên xung phong, người công nhân cầu đường và đồng bào những dân tộc Tây Bắc từ Lai Châu về Sơn La. Thực tiễn xây dựng lại phiên bản làng sau 1954, phong cảnh, con người Tây Bắc đã đi vào trang sách với một nổi vui sống bao trùm lên toàn bộ chen lẫn những cảm tưởng kỳ vĩ về quốc gia và Con người cũng như những xúc cảm trữ tình trước nét đẹp lạ lùng và thú vị.

Người lái đò sông Đà là một bài tiêu biểu. Lấy người lái đò làm nhân vật chủ thể của mẩu chuyện về con người sông Đà, nhưng thực tế là cảm nghĩ, nghe nhìn, quan sát, nghiền ngẫm và sáng tạo của Nguyễn Tuân. Thành thử mượn lời ông lái đò già nhưng đó là tác giả miêu tả con sông từ nhiều góc nhìn không giống nhau, thể hiện tâm tư tình cảm so với con sông đại biểu này, nghĩa là với lối viết của Nguyễn Tuân, con sông Đà đang trở thành con sông của Nguyễn Tuân.

Sông Đà có cả địa lí và lịch sử dân tộc. “Nó khai sinh ở huyện Cảnh Đông, tỉnh Vân Nam bên Trung Quốc lấy tên là Li Tiên, đi qua một vùng núi ác, rồi đến gần nửa đường thì xin nhập quốc tịch Việt Nam, trưởng thành mãi lên và đến ngã ba Trung Hà thì chan hòa vào sông Hồng”.

Con sông mà nghe như con người, nào khai sinh, nào xin nhập quốc tịch, nào trưởng thành… Từ ngữ học bảo này là nhân hóa, kì thực này là nghệ thuật và thẩm mỹ hóa, con sông có đời sống, có tính chất rất vững, rất độc đáo và khác biệt. Thời xưa, nhà Trần lấy sông Đà đặt tên cho một trong 15 lộ của toàn nước: Đà Giang lộ. Chính vì vậy mà Truyền kỳ mạn lục có truyện Đà Giang dạ ẩm thuộc bối cảnh đời Hồ cuối đời Trần.

Đà Giang lộ là vùng đất từ Hưng Hóa trở lên trên. Giờ đây ta gọi này là vùng Tây Bắc, từ Lai Châu xuôi về Hòa Bình, nối nhau bằng sợi dây thừng (chữ của Nguyễn Tuân) khổng lồ là sông Đà, nhìn từ trên máy bay xuống. Sông Đà có lịch sử dân tộc và truyền thống lâu đời cách mạng. Lịch sử dân tộc dù biến thiên, con sông Đà vẫn là của người dân xứ Tây Bắc nước Việt. Nó dữ, nó hiền là một chuyện, nhưng con người vẫn ăn ở đời với nó.

Không rỉ tai quá xưa, Chỉ gom lại hồi Tây mới sang cướp việt nam, con người xứ Thái này đã cùng nhà yêu nước Cần Vương Nguyễn Quang Bích, ông Hoàng giáp tuần phủ Hưng Hóa ấy chiến đấu đến cùng và trong thơ nhật kí hành quân của ông đã có bao nhiêu tên quốc gia thuộc vùng sông Đà. Tiếp theo này là thời thằng Tây cai trị với đủ bọn lang đạo, địa chủ gian tham gian ác. “Con sông bị chúa đất từng vũng đem cắt ngang ra thành khúc nhỏ làm cho con sông ác thêm! Đế quốc đóng đồn bốt ven sông, tính dữ ác con sông lại tăng thêm mấy lần.

Tuy vậy, người xứ Thái không chịu rời sông. Hơn hai mươi năm sau, công trình xây dựng thủy điện Hòa Bình đã sắp xong. Con sông Đà đã được chặn lại để làm ra điện và nên hồ. Hồ dài hàng trăm kilômét là cảnh phượt, là nơi nuôi cá, là đường giao thông thuận tiện, tàu bè lên xuống nhẹ nhàng, không thể cảnh lên thác xuống ghềnh nguy hiểm tuy nhiên rất nên thơ, hào hùng như thuở xưa.

Mặt khác, chúng ta còn thấy sông Đà dữ, sông Đà nhân vật ca. Tạo được môi trường thiên nhiên nhân vật ca phải là cái gì dữ dội, nguy hiểm cao độ, khắc phục được phải là thiên tài, tôi thiểu là tài ba hiếm có, mà phải là kiên trì, có lúc cả liều xông vào chỗ chết để giành lấy cái sống, và cố nhiên ở đầu cuối phải thắng lợi vẻ vang. Sông Đà quả là một môi trường thiên nhiên như vậy. Thực chất nó đã vậy. Tài hoa trong phòng văn càng làm cho thực chất ấy sắc nhọn thêm, dữ dội, nguy hiểm thêm bội phần.

Cây cối, cỏ hoa hai phía bờ, ánh sáng trời trăng, nhà của, làng phiên bản ven sông là nằm trong phong cảnh của sông, nhưng những cái đó thường hiền hòa, chưa nói xinh đẹp, ấm vui, hoặc không nói hoặc để lùi ra sau. Trước hết nói cái ruột nhất của sông. Cát là vật thông thường nhất chứ gì? Cát trên sông có hại chăng là lúc nó thành gò làm thuyền bị mắc cạn. Có mấy ai nghĩ rằng thứ hạt nham nhám ấy của sông Đà làm loét cả da nếu chỉ đóng khố chứ đừng nói bận quần, vì nó luồn vào bẹn và ăn luôn luôn cả da, còn ở truồng mà lội nước thì “nó đục thủng gan cẳng chân lỗ rỗ như những vệt hà đục thủng đáy và mạn dưới những thuyền gỗ”.

Thế là cát dữ. Bờ cũng chẳng hiền. Có nơi “nó dựng vách thành, mặt sông chỗ ấy đúng Ngọ mới xuất hiện trời. Có vách đá vách chẹt lòng sông như một chiếc yết hầu. Có quãng con nai con hổ đã từng vọt từ bờ này sang bờ kia. Ngồi trong khoang đò qua quãng ấy, đang ngày hè mà cũng thấy lạnh, cảm thấy mình như đứng ở hè một chiếc ngõ mà ngóng vọng lên một khung cửa sổ nào từ cái tầng nhà thứ mấy vừa tắt phụt đèn điện”. Gió cũng đáng sợ.

Ở quãng ghềnh Hát Loóng là một vương quốc của gió phối phù hợp với nước, với đá, với sóng thành những cơn xoáy: nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió cuồn cuộn từng luồng từng luồng cứ gùn ghè suốt năm như lúc nào thì cũng đòi nợ xuýt” (nợ xuýt: nợ không tồn tại cũng đòi), mà không đòi được bằng tiền thì bắt người lái đò lại và “lật ngửa bụng thuyền ra”. Cát, vách đá, gió đều đáng sợ cả, nhưng vẫn không gì đáng sợ bằng “cát hút nước”.

Chắc cái tên này không phải của tác giả đề ra mà là của đồng bào sở tại, ít ra là từ những vị lái đò trên sông này. Nó là chỗ nước xoáy, dòng nước đương xối êm thấm, đột nhiên không thấy vướng một vật nào nổi trên mặt nước cả mà dòng nước tới đó cứ xoáy tròn vo thành vòng rất đẹp để trũng xuống một chiếc lõm như cái lõm đồng tiền trên một đôi má xinh xinh. Ai ngờ này là chỗ nguy hiểm nhất cho thuyền đi trên dòng nước.

Nước ở đó ặc ặc lên như vừa rót dầu sôi vào. Tiếng nước ặc ặc ấy, có lẽ sông Đà mới có. Còn “những bè gỗ rừng đi nghênh ngang vô ý là những cái giếng hút ấy nó lôi tuột xuống. Vừa đáng sợ vừa buồn cười là thuyền mà lạc vào đó thì thuyền trồng cây chuối ngược rồi vụt biến đi, bị dìm và đi ngầm dưới lòng sồng đến mười phút sau mới thấy tan xác ở dưới khuỷu sông dưới”.

Cái đáng sợ nhất của sông Đà chưa phải là những cái này mà là đá và thác, thác và đá thành Thạch Trận, hay nói đúng hơn, Thạch Thủy Trận. Nguyễn Tuân dụng ý trình diễn một thứ trận chiến như kiểu Bát trận đồ của Khổng Minh theo binh pháp Tôn Ngô mà Khổng Minh sáng tạo lại. Cố nhiên có pha chút tiến bộ. Không tồn tại Long Xà trận nhưng có Thạch Trận. Thạch Trận cũng đủ cửa tử, lối thoát hiểm. Không đủ Bát Trận nhưng có trận trước trận sau, trận trên trận dưới, nhiều lớp nhiều tuyến, có tiên phong có dự bị… Không tồn tại tướng trấn cửa, Nhưng Nguy Diên, Mã Siêu, Quang Hưng, Trương Bào nhưng có những tướng đá và quân nước.

Đá thì “ngàn năm vẫn mai phục hết trong trái tim sông, có thuyền xuất hiện là một số trong những hòn bèn nhổm cả dậy để vồ lấy… Mặt hòn đá nào trông cũng ngỗ ngược, hòn nào cùng nhãn nhúm, méo mó”… Tưởng như chúng nằm ngồi rải rác tùy tiện, nhưng vẫn không phải. “Hình như sông đã giao việc cho từng hòn, sông bày Thạch Trận”, Thạch Thủy Trận. Đá được phân công hẳn hoi. Đám tảng đám hòn chia làm ba hàng chặn ngang trên sông.

“Hai hòn canh một cửa đá giữ vai trò dụ cái thuyền đôi phương vào tận tuyến giữa rồi nước sông luồng mới đánh khuýp quật vu hồi lại”. Thuyền không chịu chìm mà cứ tiến lên thì một thế trận khác lại đã sẵn bày. Tướng tá ở phía trên oai phong lẫm liệt. Có vẻ như những tướng trên sân khấu tuồng. Sân khấu thì hất râu, đá giáp, múa tít cây thương hay cây xà mâu, còn phía trên thì một tướng đá như “đang hất hàm hỏi cái thuyền phải xưng tên tuổi trước lúc giao chiến”. Một tướng đá khác “lùi lại một chút và thử thách cái thuyền có xuất sắc thì tiến lại gần nào”.

Nhưng những tuyến của Thạch Trận đều lần lượt bị chọc thủng. Những cửa tử đều chẳng nhử được thuyền. Sau cuối, “cái thằng đá tướng đứng chắn ở cửa vào đã tiu nghỉu cái mặt xanh lè thất vọng”. Tưởng đâu như sáp bị khép vào tội trong binh pháp: quân thua chém tướng. Hết đá đến nước, quân nước. Đá dưới nước thì ở đâu cũng không hiền. Nước vốn êm dịu. Nhưng kết thân với đá, với gió, nước trở nên hung dữ. Nước sông Đà vào loại đó, tính từ Chợ Bờ trở ngược. Chỉ lắng nghe tiếng kêu của nước cũng từng thấy ghê ghê. “Còn xa lắm mới đến cái thác dưới.

Nhưng đã thấy tiếng nước réo, gần lại to mãi lên”. Đâu réo có một giọng. “Lúc nghe như oán trách, rồi lại như van xin, rồi lại như là khiêu khích, giọng gầm mà chế nhạo”. Bỗng nhiên, không biết chuyện gì, “nó rống lên tiếng một ngàn con trâu mộng đang lồng lộn vì da cháy giữa rừng vầu rừng tre bốc lửa. Tới giữa thác thì một đằng đá chặn, một đằng nước sóng luồng nhằm mục đích thuyền mà đánh vu hồi”, đồng thời cùng lúc “reo hò làm thành viện”.

Có những lúc nó reo như đung nóng lên một trăm độ muốn hất cái thuyền đang phải đóng vai một chiếc nắp ấm, một ấm nước sôi khổng lồ”. Nhưng vẫn không đâu tiếng nước nghe lạ như ở những cái hút, ở đó “nước ặc ặc lên như vừa rót dầu sôi vào”. Tiếng nước đã ghê, sức nước còn đáng sợ hơn. Đừng nghĩ ổ gà chỉ có trên đường bộ, đường không. Mặt sông cũng đều có ổ gà. “Đi vào ổ gà sông là thuyền bị giật xuống, bị dồi lên.

Nước lại theo luồn. Cho thác, sông có nhiều luồng. Có luồng đi lầm vào thì chết ngay, thì cũng vẫn thậm chí thập tử nhất sinh như thường”. Lúc khác, nó thậm chí “đội thuyền lên, bám lấy thuyền như đồ vật túm thắt sườn lưng lái đò đòi lật ngửa” ông ái cho phơi bụng “giữa trận nước vang trời thanh la bão bạt”. Nước đã thành võ sĩ thực thụ. Nó “đánh đến miếng đòn hiểm độc nhất: bóp chặt hạ bộ người lái đò, hột sinh dục vụt muốn thót lên cổ.

Giờ đây thì nó là con ngựa bất kham. Nó đang tế mạnh trên sông Đà”. Thế là ông lái “nắm chặt cũ bờm sóng, ghì cương lái, phóng nhanh vào lối thoát hiểm”. Nó đành chịu thua. Nhưng đến chỗ cái hút, nó rình sẵn, thuyền nào lơ mơ là nó rút luôn luôn tận đá, chết không kịp ngáp. Chẳng khác gì dân gian đồn Hà Bá lên lấy gỗ. Sông Đà quả không sai với tiếng đồn. Nó rất dừ. Cát dữ, bờ dữ, gió dữ, hút nước dữ, triệu tập cái dữ là những Thạch Trận, đá và nước hùa nhau bẫy người vào chỗ chết.

Tác giả đã sử dụng ngòi bút trăm màu và cặp thị lực nhiều con ngươi của tớ để sở hữu hàng tràng những hình ảnh không giống nhau mà luôn luôn luôn luôn kỳ diệu, vừa có tính trí tuệ vừa có chất tạo hình, vượt qua trên cả thủ pháp quen gọi là nhân hóa mà đi vào thực chất sâu xa nhất, độc đáo và khác biệt nhất của sự vật thành những trang viết biến hóa khôn lường Ở kề bên cái dữ, chúng ta còn cảm nhận được sông Đà đẹp, sông Đà trữ tình. Lên thác phải chống băng sào.

Cái hút nước là cái đáng sợ vậy mà tưởng tượng cứ chui xuống đáy nước rồi lia máy quay phim ngược lên “cái mặt giếng mà thành giếng xây toàn bằng nước sông xanh ve một áng thủy tỉnh khối đúc dày…” thì cái hút ghê gớm kia lại trở thành cảnh đẹp không ngờ. Nhìn từ trên máy bay, sông Đà trông như cái dây thừng ngoằn ngoèo chứ không một ai nghĩ rằng nó đã bao đời làm mình làm mẩy với người dân Tây Bắc.

Cũng từ trên không ấy mà nhìn thì sẽ có lúc lại thấy sông Đà như “một áng tóc trữ tình, đầu tóc, chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban, hoa gạo tháng hai và cuồn cuộn mù khói núi Mèo đốt nương xuân”. Nước sông Đà màu đẹp. “Ngày xuân dòng xanh ngọc bích chứ không xanh màu xanh canh hến của sông Gấm, sông Lô. Mùa thì nước sông Đà lừ lừ chín đỏ như da mặt người bầm đi vì rượu bữa”. Màu nọ màu kia trọn vẹn đúng chuẩn, điều đó không nói làm gì, nhưng cái áng tóc kia sao lại là áng tóc trữ tình?

Đương nhiên đó phải là cái nhìn từ trên trời nhìn xuống và nhìn khắp lượt những từ chân tóc tới đầu tóc, nó buông nó thả, nó uốn nó quanh, nó trải, nó co – thiếu một mùi thơm của nước ướp hoa bưởi và của tuổi xuân tơ – nó là con sông mà sao nó nói bao nhiêu điều cho khách nhìn? Nó lại ẩn hiện chập chờn trong khói đốt nương (điều đó rất nguy cho núi rừng) và mây trời bung nở trắng xóa hoa ban, đỏ hồng hoa gạo. Tạm coi những điều trên phía trên là cái nhìn. Còn phía trên là cái cảm. Tác giả nói ngay: “Con sông Đà sexy nóng bỏng”. Mỗi người mỗi khác.

Với tác giả, có lần ông nhìn nó như một cố nhân, một người thân, người thương cũ, lâu ngày mới hội ngộ. Cố nhân ấy đã xuất hiện đột ngột sau một chỗ ngoặt khỏi núi thành một vết loang loáng rồi một màu nắng tháng ba Đường thi “yên ba tam nguyệt há Dương Châu” (thơ Lí Bạch trong bài Tiễn Mạnh Hạo Nhiên đi Quảng Lăng). Ôi, cái nắng tháng ba trên sông vừa khói vừa nước sáng loáng, ngày xuân đang lại, nhựa sống lên cành lên thân, lên tim, nó đẹp, nó ấm cúng làm sao!

Ông bạn thơ của Lí Bạch ra đi vào cái thời tiết hoa khói ấy có thấy dồn lên trong từng thớ thịt chất men xuân không thì chưa rõ, nhưng ở tác giả đoạn văn này thì ông như trộn lẫn người mình vào đám hội xuân của chuồn chuồn, bươm bướm, của nắng giòn tan trên sông, của đá ngầm xanh vọt lên mặt nước như bạc rơi thoi, của đàn hươu cúi đầu ngôn búp cỏ tranh đảm sương đêm, của sông Đà thơ mộng theo hồn Tản Đà “Dải sông Đà bọt nước lênh đênh – Bao nhiêu cảnh bấy nhiêu tình” và của cả những nương ngô mới nhú lên mấy lá ngô non đầu mùa…

Sông nước, bến bờ, tịnh không một bóng người. Bờ sông hoang dại như một bờ tiền sử, gần nhất cùng thuở Lí Trần. Đẩy cảm nghĩ lên ngược thời hạn xưa sơ, đột nhiên tác giả lại thèm một tiếng còi síplê của một chuyến xe lửa Yên Bái – Lai Châu khiến cho nổi niềm cổ tích tuổi xưa trở màu thành tiến bộ cho cảm nghĩ gồm đủ hai chiều kim cổ.

Cuối đoạn văn trữ tình này, lại là một không gian gian khoáng đạt của dòng nước êm đang nhớ chúng ta đá ghềnh, của giọng người miền xuôi thoáng rộng, êm êm, của những cánh buồm mở rộng tha hồ đón gió tứ phương trên những con thuyền mình nở chứ không phải là thuyền then đuôi én, làm cho cảm xúc tràn ra mênh mang, bất tận. Sông Đà dữ thật nhưng sông Đà cũng rất trữ tình.

Quan trọng, sông Đà còn tạo ra những con người cho mình. Ở đó có ông lái đò sông Đà. Ông sinh bên bờ sông Đà, uống nước sông Đà từ thuở để chỏm. Săn chắc ông cũng từng hụp lặn trong trái tim sông. Giờ đây nghỉ đò đã vài chục năm sau mười năm lên ngược xuống xuôi, cầm lái sáu chục phen, trăm phen đi về từ Lai Châu tận TP. hà Nội, bên nào, đá nào, luồng nào mà ông không thuộc.

Từ hình dáng bên phía ngoài: “Tay ông lêu nghêu như cái sào, chân ông lúc nào thì cũng khuỳnh khuỳnh gò lại như kẹp lây một chiếc cuống lái tưởng tượng, giọng ông ào ào như tiếng nước trước mặt ghềnh sông, nhỡn giới ông vòi vọi như lúc nào thì cũng mong một chiếc bến xa nào khác trong sương mù”. Cuộc sống đời thường sông nước đã rèn cho ông một “thân hình cao to và gọn quách như chất sừng chất mun”. Cũng cái nghề ấy đã biến tất thảy những lái đò sông Đà chỉ khỏe có đôi tay còn chân rất yếu, chạy rất kém.

Động tác cử chỉ của ông cũng đều theo dáng lái thuyền: ngắt lời người khác, “ông nhanh như một tay lái rẽ ngang sông miết theo luồng thác bắt chéo cánh”. Từ hình dáng đến hiểu biết. Lái đò, ông biết con đò. Tại vì sao thuyền Tây Bắc chỉ mình thon chứ không nở? Không phải vì xứ này thiếu gỗ trái lại, cũng không phải vì không biết thuyền mình nở thì chở được nhiều hàng. Phải đóng thuyền then đuôi én thì mới qua được những cửa luồng đã ọp lại còn rất hẹp. Cả chuyện cái buồm cũng vậy. Lái đò sông Đà ở miền cao thì cần sào chống, chèo bơi, cần nữa thì dây kéo, ít lúc sử dụng buồm.

Về dưới xuôi, cần buồm thì “căng hai cây sào lại thành cột buồm và căng cái mui ra làm buồm mà treo lên. Có điều chân trời Tây Bắc và sông Đà thông thường là vướng núi, cái buồm di động trên lườn núi, vốn không phải là hình ảnh quen thị lực của người hai bờ sông Tây Bắc”. Đến con sông thì coi như ông thuộc tựa lòng bàn tay. Sông Đà, so với ông, chỉ có ý vị đậm đà từ Chợ Bờ trở ngược.

Đời người lái đò sông Đà là một đời chiến đấu thực thụ. Cứ nghe thuật một chuyến xuống thác đủ biết. Lúc đó, thiên nhiên tự nhiên sông Đà là quân thù số một. Nhìn nó, thấy nó không “thơ đời Đường” nhàn rỗi mà là một cuộc đấu tranh để giành sự sống từ tay nó về phần mình.Đá bày trận ra làm sao, nước reo, nước rống, nước ặc ào ra sao, luồng nước sinh có đá canh giữ cắn mật, luồng nước tử có đá dụ vào, lúc luồng ở tay trái, lúc luồng ở tay phải, mặt mày thằng tướng đá nào như vậy, một khi thì đè lên trên đầu luồng mà tiến, một khi thì tóm lấy bờm sóng nước mà vượt, vững tay lái ra sao lúc chung quanh tiếng sóng nước reo hò vang lừng để thanh viện…

Hỗn chiến với đá với nước đến cật lực, hết hơi, tưởng như rã rời vậy mà qua xong thác, lúc làn “sóng thác xèo xèo tan trong trí nhớ, sóng nước lại thanh thản thì chả ai bàn thêm một lời nào về cuộc thắng lợi vừa qua nơi cửa ải đủ tướng dữ quân tợn vừa rồi”. Hết thác, sông lại thanh thản thì lòng lái đò cũng bình yên. Chiến đấu gay go vô kể, nhưng vẫn là chuyện thường ngày, không tồn tại gì đáng hồi hộp, đáng nhớ, Sông Đà, so với ông lái đò, quả là “một trường thiên nhân vật ca mà ông đã thuộc đến cả những dấu chấm câu và những đoạn xuống dòng”.

Phiên bản thân ông cũng sống một đời hào hùng, có điều sự hào hùng ấy là chuyện hằng ngày nên ông chẳng coi có gì quan trọng đặc biệt. Ông đã khuôn người ông vào trong khổ của sông Đà và sông Đà đã rèn ông theo mẫu của tớ. Cũng như anh hàng thịt heo; chính vì không tồn tại cái gì thuộc về sông Đà mà ông không biết. trái lại không tồn tại cái gì ở ông mà không là hình ảnh sông Đà.

Tóm lại, đọc văn Nguyễn Tuân, nhất là tùy bút, có người đã cho như soi trong kính thiên sắc (Thiên sắc kính là đồ chơi trẻ con), chỉ mấy màu mà lắc lên bên này thì một trái đất màu, lắc bên kia lại một trái đất màu khác. Ngòi bút ông lại không những bảy màu mà trăm màu. Cứ từng câu, từng chữ đã thấy thú vị, nếu người đọc chịu ghi chú đến từng câu từng chữ, và tìm thấy giá trị và sức lực đã để dành ra thông thường là đến bạc tóc như người xưa nói, để sở hữu được chữ ấy, câu ấy.

Đọc Người lái đò sông Đà thấy rõ chủ trương của tác giả về viết văn. Từ ngữ phong phú, tìm tòi hẳn hoi, câu cú vặn vẹo đôi lúc nhưng vẫn Việt Nam và nhân dân, hình ảnh ví von luôn luôn bất thần, độc đáo và khác biệt mà đúng chuẩn, cũng không tránh những hiện thực không thanh nhã, nhưng vẫn đắc địa.

Cụ thể tùy bút này đã hay, chỉnh thể của bài văn càng cho thấy sự hiểu biết khoa học đến cặn kẽ, và trội lên toàn bộ là một tấm lòng yêu thương con người, quốc gia, yêu cái gian nan đã vượt qua như một phiên bản nhân vật ca, nên càng quý cái mong ước cho tương lai tươi sáng, sự sung sướng.

Ảnh minh họa (Nguồn minh họa)
Hình ảnh minh họa (Nguồn minh họa)

Nguyễn Tuân đã cung ứng cho những người đọc hiểu biết phong phú, tình yêu tha thiết với thiên nhiên tự nhiên, quốc gia, con người Việt Nam. Thiên tùy bút vừa là công trình xây dựng khảo cứu công phu, vừa là áng văn trữ tình giàu tính thẩm mĩ về sông Đà.

Related Articles

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

Back to top button